• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ  ΤΟΥ  ΡΟΛΑΝΤ: ΠΑΛΑΙΕΣ  ΚΑΙ  ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ  ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ

Γράφει η  Άννεκε Ιωαννάτου //

Επειδή λέγονται πολλά στις μέρες μας για Ευρωπαίους, καλό θα είναι να ρίξουμε μια ματιά σε κάποια παλαιότερα τεκταινόμενα της ευρωπαϊκής ηπείρου και δεν εννοούμε την αρχαιότητα της Ελλάδας και της Ιταλίας, αλλά τα μεσαιωνικά χρόνια της Γαλλίας και της Γερμανίας. Ο Δημήτρης Πεταλάς, διδάκτορας Συγκριτικής Μεσαιωνικής Φιλολογίας, μετάφρασε από την Παλαιά Γαλλική και ανάλυσε Το τραγούδι του Ρόλαντ που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Στοχαστής». Από τις ίδιες εκδόσεις προηγήθηκαν του ίδιου συγγραφέα Το τραγούδι των Νιμπελούγκεν και το Βάλτερ ο χεροδύναμος. Και τα τρία βιβλία διαθέτουν εξαιρετικές εισαγωγές-μελέτες οι οποίες συμπεριλήφθηκαν σε μία χωριστή έκδοση με τίτλο Από τον Βαλτάριους στους Νιμπελούγκεν και τον Ρόλαντ. Το θέμα της διδακτορικής διατριβής του Δημήτρη Πεταλά ήταν Η εικόνα του επικού ήρωα στα μεσαιωνικά γαλλικά ηρωικά άσματα και στο έπος του Διγενή Ακρίτα. Το Τραγούδι του Ρόλαντ μας πηγαίνει στην εποχή που ο Καρλομάγνος κατακτούσε την Ευρώπη πολεμώντας με τους Φράγκους στην Ισπανία ενάντια στους Σαρακηνούς. Δηλαδή ανάγεται σε ιστορικά γεγονότα του Η’ αιώνα, αλλά καταγράφεται γύρω στα 1080 λίγα πριν από την Α’ Σταυροφορία.  Το Τραγούδι ενέπνευσε πολλά έργα τέχνης και ο απόηχός του έφτασε μέχρι την Αναγέννηση. Επομένως μιλάμε για τον ύστερο Μεσαίωνα, περίοδο στην οποία άρχισαν να συντελούνται διεργασίες οικονομικές και κοινωνικές στο Μεσαίωνα της δυτικής και νοτιοδυτικής Ευρώπης. Αυτές θα οδηγούσαν με την ανάπτυξη του εμπορίου και τις επακόλουθες απαιτήσεις επέκτασης του «ζωτικού χώρου» της νέας εμπορικής τάξης των πόλεων (της «αστικής») κόντρα στους φεουδαρχικούς περιορισμούς, στην Αναγέννηση και στα πρώτα ταξίδια προς Δυσμάς αναζητώντας νέους δρόμους προς την Ανατολή, αφού η παρουσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εμπόδιζε το ελεύθερο πέρασμα προς Ανατολάς: η εποχή των παγκόσμιων ανακαλύψεων, κατακτήσεων, αναζητήσεων νέων αγορών, φυσικών πόρων και γενικά πλούτου του αναδυόμενου καπιταλισμού. Οι σταυροφορίες λοιπόν ενάντια στους «άπιστους» μουσουλμάνους που η πρώτη πραγματοποιήθηκε γύρω στα 1100, ήταν η απάντηση στην εποχή των αραβικών κατακτήσεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο από τον 8ο αιώνα. Στο βιβλίο ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει στην εισαγωγή πιο αναλυτικά το ιστορικό υπόβαθρο.

Πόλεμοι κατακτητικοί- προσχήματα θρησκευτικά/πολιτισμικά

Οι κατακτητικοί πόλεμοι στην ιστορία συνήθως δικαιολογούνται με το πρόσχημα ότι ένας βάρβαρος εχθρός μας απειλεί και πρέπει να εκπολιτιστεί ή ακόμα και να εξοντωθεί. Την εποχή του Τραγούδι του Ρόλαντ οι Ευρωπαίοι κατακτητές πήγαν να «εκχριστιανίσουν» τους «βάρβαρους Ανατολίτες». Κι εδώ το θρησκευτικό πρόσχημα που στην ιστορία έχει προβληθεί σαν στόχος πολέμων καλύπτει τον πραγματικό στόχο της κατάκτησης εδαφών, φυσικών πόρων, πρώτων υλών, πλούτου γενικά.  Στο Τραγούδι του Ρόλαντ βρίσκουμε άφθονα παραδείγματα, όπως οι εξής στίχοι:

Ο αυτοκράτορας κάνει πως είναι κεφάτος και χαρούμενος,

πήρε την Κόρδοβα και γκρέμισε τα τείχη της
και με τους καταπέλτες του κατέστρεψε τους πύργους,
φοβερό πλιάτσικο έκαναν οι ιππότες του,
πήραν χρυσάφι κι ασήμι κι ακριβές αρματωσιές.
Στην πόλη δεν έμεινε άπιστος που να μη σκοτωθεί ή να μη γίνει χριστιανός.

Για άλλη μια φορά τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα αντανακλώνται στην τέχνη που γι αυτό το λόγο πρέπει να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής έρευνας.  Χαρακτηριστικά το Τραγούδι του Ρόλαντ» αρχίζει ως εξής:

Ο Κάρολος ο βασιλιάς, ο μεγάλος μας αυτοκράτορας,
     εφτά ολόκληρα χρόνια έμεινε στην Ισπανία,
     κατέκτησε την ορεινή γη κι έφτασε μέχρι τη θάλασσα.
     Δεν υπάρχει κάστρο που να μπορεί να του αντισταθεί,
     Ούτε τείχος, ούτε πόλη απόμεινε να γκρεμίσει,
     Εκτός από τη Σαραγόσσα, που ‘ναι πάνω σ’ ένα βουνό.
     Ο βασιλιάς Μαρσίλιε τη διαφεντεύει, ο αντίθεος.
     Προσκυνάει τον Μαχομέτ κι επικαλείται τον Απολλίν,
     Δεν θα τα καταφέρει όμως να γλυτώσει τη συμφορά. ΑΟΙ.

Όπως διαβάζουμε, ο εχθρός είναι «αντίθεος» γιατί προσκυνάει το Μαχομέτ και επικαλείται τον Απολλίν (οι γλωσσολόγοι δεν συμφωνούν για την προέλευση  αυτών των ονομάτων. Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες). Πάντως, οι Σαρακηνοί ήταν μουσουλμάνοι.  Σήμερα προβάλλεται ιδιαίτερα μετά τις 11 Σεπτεμβρίου 2001  η  αντιπαράθεση  ανάμεσα στο «τρομοκρατικό» Ισλάμ και τις «δυτικές δημοκρατικές αξίες» μια και ο χριστιανισμός έχει υποχωρήσει σημαντικά στο αναπτυγμένο δυτικό κόσμο και θα έπειθε λίγους εκεί οι χριστιανικές αξίες σαν αιτία πολέμου. Οπότε χρειάζονται πιο γενικά συνθήματα, όπως οι δυτικές (δημοκρατικές) αξίες.  Όσο κι αν έχει γραφτεί τις τελευταίες δεκαετίες πλήθος βιβλίων που προσπαθούν να μας πείσουν ότι όλες οι συγκρούσεις είναι συγκρούσεις πολιτισμών για να κρύβεται η ταξική ουσία της σύγκρουσης συμφερόντων, τα υλικά οικονομικά αίτια κρύβονται δύσκολα και όλο και λιγότερος κόσμος καταπίνει ο, τι του σερβίρεται. Ο συγγραφέας στην εκτενέστατη εισαγωγή του αναλύει το «γερμανικό ηρωικό παγανιστικό πνεύμα» και το χριστιανισμό. Στο Τραγούδι του Ρόλαντ αντανακλάται ένα μεταίχμιο ανάμεσα στον παλαιότερο γερμανικό παγανισμό και το πέρασμα στο χριστιανισμό. Με τα λόγια του συγγραφέα «Η ισχυρότατη παρουσία γερμανικών-παγανιστικών στοιχείων στο Τραγούδι του Roland δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχάσουμε, ωστόσο, το οφθαλμοφανές: ότι, δηλαδή, στο έπος περιγράφεται η σύγκρουση της Χριστιανοσύνης με το Ισλάμ, και μάλιστα μ’ ένα Ισλάμ που εξομοιώνεται με τις πιο πρωτόγονες και βάρβαρες πολυθεϊστικές θρησκείες» (σελ. 63).

Η χρησιμότητα της Παλαιάς Διαθήκης

Και λίγο πιο πριν: «Ενώ, όμως, το Τραγούδι των Nibelungen είναι κατ’ ουσίαν παγανιστικό, στο Τραγούδι του Roland, παρά την ισχυρή παρουσία παγανιστικών στοιχείων, ο Θεός της Αγίας Γραφής και δη της Παλαιάς Διαθήκης είναι πανταχού παρών…» (σελ. 62).  Γιατί ιδιαίτερα η Παλαιά Διαθήκη; Κατά το συγγραφέα στη φράση της Παλαιάς Διαθήκης «Οργή απόλλυσι και φρονίμους» συνοψίζονται τα πάντα: «Στο Τραγούδι, το γερμανικό και το εβραϊκό πνεύμα ή ταυτίζονται σε μεγάλο βαθμό (δίψα των ηρώων για εκδίκηση, ροπή προς την ακρότητα που συχνά παίρνει χαρακτήρα ζηλωτισμού…), ή συμπορεύονται μέχρις ότου αποκλίνουν: η τυφλή και άτεγκτη μοίρα που συνθλίβει τους βόρειους ήρωες μπορεί να θυμίζει, έτσι, την εκ πρώτης όψεως αυθαίρετη Βουλή του Γιαχβέ. Μόνο που πίσω από τη γερμανική «Ανάγκη», στην οποίαν πείθονται ακόμη και οι θεοί, δεν κρύβεται κάποια ανεξιχνίαστη σοφία, αλλά απλώς και μόνον η αγωνία του – επίσης – καταδικασμένου Odin, που ενόψει του επερχόμενου Λυκόφωτος θέλει να επανδρώσει τον στρατό του με τους γενναιότερους πολεμιστές. Τόσο στη βόρεια μυθολογία, όσο και στην Παλαιά Διαθήκη, η αλαζονεία και η ύβρις τσακίζονται ανελέητα. Στην πρώτη περίπτωση όμως η συντριβή, όπως προαναφέραμε, δεν έχει χαρακτήρα τιμωρίας, αλλά εύνοιας, καθώς η υβριστική στάση είναι εκ των ων ουκ άνευ για τον ήρωα, που μετά τον θάνατό του θα οδηγηθεί στη Walhalla. Αντίθετα, ο μη υποκείμενος στη μοίρα Θεός της Αγίας Γραφής δεν ανέχεται την ύβρη και σώζει μόνον όσους μετανοήσουν, έστω και την τελευταία στιγμή» (σελ. 71).

Η υπόθεση

Ενώ ο Καρλομάγνος πολεμά με τους Φράγκους στην Ισπανία εναντίον των Σαρακηνών, ο Ρόλαντ, ανιψιός του, προσβάλλει βάναυσα και αναίτια έναν άλλο ήρωα, τον Γκανελόν. Αυτός δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τον Ρολάντ που ήταν άτρωτος και εκτός εαυτού περνάει στην προδοσία. Η τελική έκβαση του πολέμου είναι υπέρ των χριστιανών, αλλά η νίκη τους ήταν πύρρειος, διότι οι καλύτεροι πολεμιστές θα σκοτωθούν, όπως και ο ίδιος ο Ρολάντ. Το ίδιο ισχύει για τους Σαρακηνούς και ο Γκανελόν θα τιμωρηθεί φρικτά.

Όταν μιλάμε για Φράγκους και Φραγκιά στο Τραγούδι, δεν αντιστοιχεί στη σημερινή Γαλλία, αλλά επρόκειτο για μια πολύ μεγαλύτερη γεωγραφική περιοχή: ήταν η Ανατολική Φραγκία, Αυστρασία με κέντρο την κοιλάδα του Μάιν, τη Μέση Φραγκία (από τον ποταμό Μάας μέχρι το Ρήνο, δηλαδή τη μετέπειτα Λορραίνη) και τη Δυτική Φραγκία που εκτεινόταν βορείως του Λείγηρα μέχρι τους ποταμούς Μάας και Σχέλντε (υποσημείωση 2 στη σελίδα 107) καλύπτοντας δηλαδή και γερμανόφωνες και γαλλόφωνες περιοχές.

Το έργο αποτελεί μια καλή γνωριμία με τις απαρχές της γαλλικής και γενικά της νεώτερης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, αλλά και μέσα από αυτό και με τη μεγάλη βοήθεια της εισαγωγής μια βαθύτερη γνωριμία με τα δρώμενα μιας εποχής περάσματος από μια παλαιά κατάσταση σε μια καινούργια που ακόμα δεν έχει ξεπεραστεί.