Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Facebooktwitterrssyoutube
slogan

Απεικονίσεις και καλλιτέχνες στη δίνη των επιδημιών

Η Τέχνη ως πιστή σύμμαχος της Ιστορίας καταγράφει, περιγράφει ή και αντιγράφει τη ζωή

Οι επιδημίες χαρτογραφούν την Ιστορία, οι πανδημίες την αλλάζουν. Δεν είναι λίγοι οι μελετητές που υποστηρίζουν ότι ο λοιμός κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο σηματοδότησε την απαρχή για την παρακμή της αθηναϊκής ηγεμονίας, ενώ το ισχυρό σοκ της Ευρώπης από τη βουβωνική πανώλη του 1348 υπήρξε μια από τις αιτίες για τη μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση. Η Τέχνη ως πιστή σύμμαχος της Ιστορίας καταγράφει, περιγράφει ή και αντιγράφει τη ζωή.

Πίνακες, τοιχογραφίες, χαρακτικά και μινιατούρες οπτικοποιούν την πνευματική και ψυχολογική κατάσταση των ανθρώπων, τη σχέση τους με το θείο, ενώ δεν λείπουν και οι υπερβολές ενός μυστικιστικού παροξυσμού με εξιλαστήριες τελετές, ξόρκια και αυτομαστιγούμενους προφήτες. Στην αρχαία Ελλάδα μολονότι υπάρχουν αρκετές παραστάσεις αγγείων, γλυπτά και ανάγλυφα που σχετίζονται με την υγεία, οι επιδημίες απουσιάζουν. Μόνο κάποια αμφισβητούμενη θεωρία έχει συνδέσει τους αφρικανικούς κυανοπίθηκους σε μια τοιχογραφία στο Ακρωτήρι της Θήρας με την εξάπλωση του ιού Έμπολα.

Η βυζαντινή ζωγραφική επίσης ασχολείται αμιγώς με θρησκευτικά θέματα, σε αντίθεση με τον κοσμικό χαρακτήρα που υιοθετεί η Καθολική Εκκλησία. Το σίγουρο πάντως είναι ότι και αυτή κλυδωνίζεται, καθώς αρκετές παγιωμένες πεποιθήσεις ανατρέπονται από τις περιστάσεις.

Ο μακάβριος χορός με σκελετούς και κρανία ήταν για παράδειγμα πολύ διαδεδομένος εικαστικός τύπος κατά τον Μεσαίωνα, αλλά στο πλαίσιο της πίστης ότι δεν υπάρχει ευτυχία επί της γης παρά μόνο στον Παράδεισο. «Δεν υπάρχει τίποτε καλύτερο από το θάνατο, τίποτε χειρότερο από τη ζωή», ήταν το σύνθημα των μοναχών το οποίο μετέφεραν στις εικονογραφήσεις των χειρογράφων. Μετά το ξέσπασμα της καταστροφικής επιδημίας του 1348, αυτό αλλάζει. Στις τοιχογραφίες μιας εκκλησίας στο Κλουζόνε της Ιταλίας ο Θάνατος μετατρέπεται σε απόλυτο κυρίαρχο, αφανίζοντας τους πάντες. Βασιλιάδες, καρδινάλιοι και ευγενείς μάταια τον εκλιπαρούν, καθώς εκείνος τους χλευάζει. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι το Κλουζόνε βρίσκεται στο Μπέργκαμο, μια από τις πιο πληγείσες περιοχές από τον κορονοϊό.

Μολυσματικές νόσοι και θρησκεία

Οι μολυσματικές νόσοι αναδεικνύουν επίσης θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των θρησκειών. Στο χριστιανισμό θεωρούνται θεϊκή τιμωρία. Για το ισλάμ είναι το εισιτήριο για τον Παράδεισο, ενώ για τον ταοϊσμό (με εκατομμύρια οπαδούς στην Κίνα) η διασάλευση της αρμονίας του σύμπαντος. Η Μεταρρύθμιση του Λούθηρου αναγκάζει το Βατικανό να αναθεωρήσει τη στάση του. Επιβάλλει μια μορφή λογοκρισίας ώστε ο Θεός να μην παρουσιάζεται πλέον ως τιμωρός, αλλά ως ελεήμων.

Έτσι, από τον 16ο αιώνα και μετά πληθαίνουν τα έργα με ευχαριστίες των πιστών για τη σωτηρία τους. Στους ζωγράφους συνιστάται να μην αποδίδουν τη σύγχρονή τους  πραγματικότητα, αλλά να κάνουν αναγωγές στο παρελθόν. Η μνημειώδης σύνθεση του Michael Sweetrs «Λοιμός σε αρχαία πόλη» (1650-52) αποτελεί δραματική απεικόνιση της βουβωνικής πανώλης που παραπέμπει στον τυφοειδή πυρετό της αρχαίας Αθήνας.

Οι επιδημίες κάποιες φορές ζωγραφίζονται με πολιτικό χρώμα, όπως συμβαίνει με τους Ναπολιτάνους από το 1501 και μετά, όταν η πόλη τους περνά στα χέρια των Ισπανών. Οι επαναλαμβανόμενες εξάρσεις της πανούκλας ταυτίζονται με τους κατακτητές.

Ιστορία και αλληγορίες Οι καλλιτέχνες δημιουργούν ανάλογα με τα θρησκευτικά και πολιτικά τους πιστεύω ή το ιστορικό πλαίσιο της εποχής τους. Συχνά
αποφεύγουν να καταγράψουν ρεαλιστικά τη σκληρή πραγματικότητα, κάνοντας αναγωγές στο παρελθόν ή προειδοποιώντας τον κόσμο μέσω του τρόμου που εκπορεύεται από εκκλησιαστικά κείμενα. Στο χαρακτικό του Άλμπρεχτ Ντίρερ «Οι τέσσερις ιππείς της Αποκαλύψεως» (1498) παριστάνονται ο Θάνατος
και τα τρία πρωτοπαλίκαρά του να γυρίζουν στον κόσμο, συντρίβοντας ιερείς και αγρότες κάτω από τις οπλές των αλόγων τους.

Ο τοξότης ταυτίζεται με την επιδημία αφού τα βέλη μιας απειλητικής αρρώστιας είναι αόρατα και εκτοξεύονται από απόσταση. Ο «Εύθραυστος άνθρωπος» (περίπου 1656) του Σαλβατόρ Ρόζα μοιάζει με ανταπόκριση από την πρώτη γραμμή του Κάτω Κόσμου. Στη μακάβρια εικόνα ένα νεογέννητο μωρό υπογράφει συμφωνία με τον Θάνατο, αναγνωρίζοντας ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι άθλια και σύντομη.

Ο Θάνατος είναι ένας τρομακτικός σκελετός με φτερά που υψώνονται μέσα στο επιτάφιο σκοτάδι του πίνακα. Ο ζωγράφος επέζησε από την επιδημία της πανώλης του 1656 στη Νάπολη, όμως έχασε τον εικονιζόμενο μικρό του γιο, τον αδερφό του και την αδερφή του, τον σύζυγό της και τα πέντε παιδιά τους. Μια
από τις λιγοστές εξαιρέσεις που δεν συνδέουν τις επιδημίες με τη θρησκεία είναι ο Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος, ίσως γιατί αποστρεφόταν στον ίδιο βαθμό καθολικούς και λουθηρανούς ως καθαρόαιμος αντικληρικαλιστής. Στον «Θρίαμβο του θανάτου» είναι διάχυτη η φιλοσοφική προσέγγιση της ανθρώπινης μοίρας που χτυπά αδιακρίτως όλα τα κοινωνικά στρώματα. Σε ένα δυστοπικό τοπίο συνωθούνται αριστοκράτες και δολοφόνοι, ιερωμένοι και αγρότες με διαφορετικές αντιδράσεις ο καθένας. Έκπληξη και αποστροφή, παραίτηση και ανώφελη αντίσταση. Ο Γάλλος Νικολά Πουσέν που έζησε στην Ιταλία την πανώλη του 1630 καταφεύγει σε ένα επεισόδιο της Παλαιάς Διαθήκης για να την αναπαραστήσει εξαιτίας των περιορισμών του Βατικανού. Με φόντο έναν εβραϊκό γκρεμισμένο ναό, αψίδες και αρχαϊκές κολόνες, πρόσωπα τρομαγμένα προσπαθούν να υπερπηδήσουν τους ξαπλωμένους νεκρούς.

Ο Πουσέν, βαθύς γνώστης της αρχαιότητας και του Αριστοτέλη, είχε μελετήσει τα συμπτώματα, όπως προκύπτει από τις σημειώσεις του. Γι’ αυτό και οι άνθρωποι καλύπτουν τις μύτες τους, αφού η νόσος μεταδίδεται με την αναπνοή. Ίσως βέβαια και να το κάνουν λόγω της δυσοσμίας των πτωμάτων.

Ο Θεός να βάλει το χέρι του…

apeikonisi xristouΤο πρώτο επώνυμο έργο που αναφέρεται στον «μαύρο θάνατο» είναι του Γάλλου Josse Lieferinxe με τίτλο «Ο Άγιος Σεβαστιανός ικετεύει τον Χριστό να θεραπεύσει έναν άρρωστο νεκροθάφτη». Μολονότι ο πίνακας χρονολογείται γύρω στο 1497, η σκηνή εκτυλίσσεται στην Κωνσταντινούπολη που χτυπήθηκε
δραματικά από την πανούκλα την περίoδο του Ιουστινιανού. Από την Πόλη μεταδόθηκε στην Ιταλία μέσω του βυζαντινού στρατού που πολεμούσε τότε κατά των Γότθων, αλλά και στη Μασσαλία.

Στην «Pietà» του Τιτσιάνο το σύνηθες εικονογραφικό μοντέλο προσλαμβάνει βιωματικές διαστάσεις, εκφράζοντας την αγωνία του ζωγράφου να επιβιώσουν ο ίδιος και ο γιος του. Προσεύχεται ημίγυμνος και γονυκλινής μπροστά στη Θεοτόκο με εμφανή έκφραση απελπισίας όταν η γενέτειρά του, Βενετία, πλήττεται για άλλη μια φορά από την πανούκλα. Μια μικρή επιγραφή υπενθυμίζει ότι ο πίνακας αποτελεί τάμα, ωστόσο δεν λειτούργησε ούτε η ευχή ούτε η προσευχή, γιατί
πατέρας και γιος ήταν δύο ακόμη θύματα της θανατηφόρας επιδημίας. Τόσο στην εκκλησία του Αγίου Ρόκκου όσο και στην παρακείμενη έδρα μιας αδελφότητας ευγενών στη Βενετία συναντούμε δύο εντυπωσιακές τοιχογραφίες που δεν πραγματεύονται ένα προσωπικό πλήγμα αλλά μαρτυρούν τα βάσανα της πόλης και των κατοίκων της. Χρονολογικά προηγείται εκείνη του Τιντορέτο με τον Άγιο Ρόκκο να θεραπεύει τους πάσχοντες από πανούκλα.

Ο χώρος θυμίζει νοσοκομείο, με τον άγιο να στέκεται στο κέντρο σκυμμένος σε έναν άντρα που του δείχνει τις πληγές του στο πόδι. Το 1630 όμως η επιδημία επανέρχεται δριμύτερη σε ολόκληρη την Ιταλία και φυσικά και στη Γαληνοτάτη. Το γεγονός αποτυπώνεται αυτήν τη φορά από τον Αντόνιο Τζάνκι στην τοιχογραφία «Η Παναγία εμφανίζεται στα θύματα της πανώλης» (1666). Μια πολυπρόσωπη σύνθεση με τον Άγιο Ρόκκο, την Παναγία να παρακαλεί τον Χριστό να κάνει το θαύμα, ενώ στο κατώτερο επίπεδο βρίσκονται ξαπλωμένοι νεκροί ανάκατοι με τους ζωντανούς. Συνταρακτική είναι μια συμπληρωματική σκηνή όπου ασθενείς στοιβάζονται σε μια γέφυρα και πετιούνται σε βάρκα.

Ο Άγιος Ρόκκος θεωρείτο προστάτης από την πανώλη λόγω της αυταπάρνησης που έδειξε βοηθώντας τους ασθενείς. Στατιστικά, οι άλλες επιδημίες απεικονίζονται λιγότερο.

Η θεραπεία της λέπρας εντάσσεται στα θαύματα του Χριστού και γι’ αυτό δεν προσλαμβάνει ανθρώπινες ή κοινωνικές διαστάσεις. Το πιο ενδιαφέρον έργο με αυτό το θέμα είναι μια τοιχογραφία σε μοναστήρι του Κοσόβου (14ος αιώνας) όπου διακρίνονται καθαρά οι φλύκταινες, καθώς και η κίνηση αποστροφής του Ιωάννη και του Πέτρου απέναντι στα αποκρουστικά σώματα.

Πηγή: Περιοδικό Hot Doc #202, «Οι πανδημίες που μας άλλαξαν» (Εμείς το αναδημοσιεύουμε από την κυπριακή Χαραυγή, εφημερίδα του ΑΚΕΛ).