Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Facebooktwitterrssyoutube
slogan

Για την ποιητική συλλογή «ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ» του Αλέκου Χατζηκώστα 

Από την Λίνα Βαταντζή //
εκπαιδευτικό/φιλόλογο Αγγλικής γλώσσας

Τι ωθεί έναν δημοσιογράφο, ιστορικό ερευνητή, μυθιστοριογράφο και διηγηματογράφο με πλούσιο εκδοτικό βιογραφικό να γράψει και να εκδώσει ποίηση;

Αυτή ήταν η απορία μου, όταν πριν από ένα χρόνο, περίπου, κατά την διάρκεια της παρουσίασης του βιβλίου του «Η Ημαθία στον 20ο αιώνα», ο Αλέκος Χατζηκώστας ανακοίνωσε ότι το επόμενο βιβλίο του θα περιέχει ποίηση.

Τι ωθεί έναν συγγραφέα που επικοινωνεί με τους αναγνώστες τους μέσω ιστοριογραφιών, να εκφραστεί μέσω της ποίησης, σήμερα;

Η επικοινωνία μέσω της διήγησης του πεζού λόγου, είναι εντελώς διαφορετική και ίσως εντελώς αντίθετη από την έκφραση της ποίησης. Ο ποιητής ενδοσκοπεί και καταγράφει ιδέες, σκέψεις και συναισθήματα αποκαλύπτοντας την ψυχή του. Αυτό δεν είναι απαραίτητο στην διηγηματογραφία ή εκεί, τουλάχιστον, είναι συγκαλυμμένη η έκφραση της ψυχής.

Από την άλλη ενώ στην ιστορική καταγραφή και την μυθιστοριογραφία είναι απαραίτητη η λογική δομή και ο συνειρμός, στην ποίηση υπάρχει ευχέρεια ποικίλων τρόπων έκφρασης και δομής.

Με αυτές τις σκέψεις, λοιπόν, αναρωτιόμουν για την ποίηση του Αλέκου Χατζηκώστα, και, ω, αναπάντεχη έκπληξη, μου ζητήθηκε από την Ξανθή Χονδρού-Χιλλ να μιλήσω για την πρώτη ποιητική του συλλογή, στην πρώτη παρουσίαση του βιβλίου του. Η θετική απάντηση ήταν μονόδρομος και η ποιητική συλλογή «Μακρινή Παρουσία» ζητούσε προσέγγιση.

Το βιβλίο είναι μικρού μεγέθους και το εμπροσθόφυλλό του είναι απέριττο: λευκό, ενώ στο κέντρο υπάρχει ο τίτλος «Μακρινή Παρουσία» και στολίζεται με μια φωτογραφία: ένα παγκάκι στα χαλίκια μιας παραλίας, ακριβώς όπου σκάζει το κυματάκι της ήρεμης θάλασσας. Άκρως συμβολικό, όπως αποδεικνύεται από την ανάγνωση των ποιημάτων. Υπάρχει ορίζοντας, υπάρχει απουσία ανθρώπων, αλλά το άδειο παγκάκι υποδηλώνει την παρουσία προσμονής.

Στο οπισθόφυλλο, ο ποιητής, πια, εξηγεί για τους λόγους της ενασχόλησής του με την ποίηση.

Λέει ότι γράφει… «συνήθως στην αρχή της εργασιακής μου μέρας κουβαλώντας όλες τις αναμνήσεις της προηγούμενης, αλλά και τις ελπίδες και προσδοκίες για τις επόμενες μέρες … η ενασχόληση (και) με αυτό το είδος Τέχνης δεν είχε μόνο τον χαρακτήρα καταφυγίου στις ώρες μοναξιάς μου, αλλά και ένα χαράκωμα εξωτερίκευσης σκέψεων και συναισθημάτων προς τους γύρω μου…»

Αναρωτιέστε, ίσως, για τον τίτλο της ποιητικής συλλογής «ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ». Υποθέτω, ότι ο ίδιος ο ποιητής θα μας εξηγήσει. Ωστόσο, ας αποπειραθούμε μια προσέγγιση. Τι είναι παρόν, αλλά μακριά;

Ίσως, το όνειρο που βρίσκεται εκεί και απομένει να πραγματοποιηθεί.

Ίσως, οι ελπίδες που παλεύουν να ζήσουν και να μη σβήσουν.

Ίσως, ο έρωτας ο ανεκπλήρωτος και για το λόγο αυτό αιώνια παρών.

Κυρίως, όμως, είναι η προσμονή για όσα θέλουμε, για όσα παλεύουμε να πραγματοποιήσουμε.

Και μια τελευταία εκδοχή. Ίσως μακρινή παρουσία είναι η ίδια η ποίηση του Αλέκου Χατζηκώστα, που στα τόσα χρόνια της συγγραφικής και εκδοτικής του ύπαρξης, βρισκόταν εκεί μακριά και περίμενε να ωριμάσει ο χρόνος για να εμφανιστεί.

Αλλά, ας πάμε στην ποιητική συλλογή που αποτελείται από έξι ενότητες, έξι μακρινές παρουσίες του χρόνου, του τόπου, της κοινωνίας, του καιρού, του νερού και της προσμονής. Κάθε ενότητα αποτελείται από επτά ως δεκατέσσερα ποιήματα, ενώ ολόκληρη η ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ δηλώνεται με εξήντα ποιήματα.

Τα ποιήματα δεν έχουν ομοιόμορφη δομή στίχων και στροφών. Υπάρχουν κάποια σύντομα ποιήματα πέντε στίχων που εναλλάσσονται με μακροσκελή ποιήματα αρκετών στροφών. Επίσης, κάποια ποιήματα δεν χωρίζονται σε στροφές, αλλά αποτελούν μια ενιαία στροφή πολλών στίχων.

Τι προσφέρει αυτή η ανομοιομορφία στην ποίηση; Μα και βέβαια προσφέρει την δυνατότητα έκφρασης ανάλογα με το περιεχόμενο και την διάθεση την ώρα της γραφής. Ο ποιητής εκφράζεται και χρησιμοποιεί την δομή που επιθυμεί για να τονίζει αυτό που θεωρεί σημαντικό σύμφωνα με το θέμα που διαπραγματεύεται.

Επιπλέον, δεν χρησιμοποιείται ομοιοκαταληξία στα περισσότερα ποιήματα τα οποία απλώνονται σε ελεύθερο στίχο:

«Φοβόταν τα πρωτοβρόχια
γιατί οι στάλες που έγραφαν
στα τζάμια τ΄ όνομά της
έσβηναν με τις πρώτες ηλιαχτίδες»

Παρόλα αυτά, υπάρχουν και απόπειρες επιτυχούς ομοιοκαταληξίας σε κάποια ποιήματα:

«Κι αν η ζωή σου βρίσκεται στη δύση
λαθεμένη ψάχνεις λύση
στων δικηγόρων τα γραφεία
κι όχι στων αγώνων την πορεία»

Τα ποιητικά μοτίβα που γίνονται το όχημα για τον ποιητικό του λόγο είναι η φύση κατά κύριο λόγο και κατόπιν λιγότερο η πόλη και τα κτήρια. Όσον αφορά τη θεματολογία, η συλλογή περιστρέφεται γύρω από τις υπαρξιακές αγωνίες, όπου κυριαρχεί ο έρωτας, ο χωρισμός, η ανεκπλήρωτη αγάπη, η προσμονή. Και, βεβαίως, υπάρχουν κοινωνικές και πολιτικές αναφορές.

Στην πρώτη ενότητα, την ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ, ο Αλέκος Χατζηκώστας αναλογίζεται το παρελθόν αλλά και τις συνέπειες του χρόνου στη ζωή του και αναφέρεται:

«στον πολλαπλασιασμό των απουσιών
με το πέρασμα του χρόνου»

Ο χρόνος κυλά με εναλλαγές διαθέσεων και καταλυτικές αλλαγές στην πορεία της ζωής.

Όσο για την ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ, μας ταξιδεύει σε μέρη που υπήρξαν και συνεχίζουν να είναι σημαντικά για τη ζωή του ποιητή.

«Στην Εληά … και στα σκαλάκια των Αγίων Αναργύρων»

Εδώ θυμήθηκα κι εγώ τα παιδικά μου χρόνια στην Βέροια, όταν έπαιζα σε αυτές ακριβώς τις γειτονιές με τα παλιά σπίτια και τις αυλές.

Μα ο χώρος, ο τόπος, για τον ποιητή γίνονται εφαλτήριο για την αναφορά στο παρελθόν. Για την επίδραση του παρελθόντος και του τόπου στη ζωή του. Επιπλέον, αποτελούν αφορμή για περίσκεψη:

«Και εγώ να περιμένω
στην Πλατεία Ναυαρίνου
ψάχνοντας στα ανάκτορα του Γαλέριου
τα καρφιά για την επόμενη σταύρωση»

Στην αναφορά του στο οπισθόφυλλο, ο Χατζηκώστας αναφέρει ότι κάνει το πρώτο δειλό ποιητικό του βήμα με μια αναφορά στον Οδυσσέα Ελύτη που θεωρεί «Την ποίηση ως μια πηγή αθωότητας γεμάτη από επαναστατικές δυνάμεις»

Και πράγματι, στην ενότητα ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ο ποιητής μας φέρνει αντιμέτωπους με την καθημερινή ζωή μας για να αναλογιστούμε και να αφυπνιστούμε. Μας μιλάει για την καθημερινότητα, περιγράφει την αδικία, τους κοινωνικούς και εργασιακούς αγώνες, τις ελπίδες για καλύτερη ζωή και, συγχρόνως, αισιοδοξεί ότι θα βελτιώσει την πορεία του κόσμου:

«Οι σκαλωσιές του μέλλοντος
πολύ ξενύχτι έχουν»

Στις ενότητες για την ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ, διαφαίνεται η αγάπη του ποιητή για το στοιχείο του νερού: η βροχή, το ποτάμι, η θάλασσα αλλά και οι λίμνες ξεπλένουν τα δάκρυα:

«Λίμνη που ήθελε να γίνει θάλασσα
δάκρυ που αρνιόταν να γίνει κλάμα.
Στις αποβάθρες της σιωπής
οι επιβάτες έτοιμοι προς κατανόηση»

Γίνεται το νερό καθαρτήριο και οι εποχές γίνονται δημιουργοί ζωής και έρωτα:

«Στα φεγγάρια του Αυγούστου
έψαχνε τη μορφή της»

Η ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΜΟΝΗΣ είναι η τελευταία και κατ΄ εξοχήν υπαρξιακή ενότητα. Η ποίηση γίνεται μεστή και ανασύρει αναμνήσεις. Η φωνή συνεχίζει να είναι ευαίσθητη και υπάρχει σαφήνεια στην εξωτερίκευση των συναισθημάτων. Ο αναγνώστης καθίσταται κοινωνός των προβληματισμών του ποιητή και τα νοήματα ρέουν:

«Τα λάθη.
Σταμάτησε για να τα μετρήσει
και πάλι βρήκε να περισσεύουν»

Υπάρχει ενδοσκόπηση και η απουσία είναι παρούσα στα ποιήματα. Επιπλέον, η παρουσία ονομάζεται μακρινή. Ωστόσο, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι η ποίηση του Χατζηκώστα διαπνέεται από απαισιοδοξία. Υπάρχουν προβληματισμοί που οδηγούν τον αναγνώστη να σκεφτεί και να συνάγει συμπεράσματα, ανάλογα με τα βιώματα και τα όνειρά του. Αυτό δεν δημιουργεί απαισιόδοξη στάση, γιατί η παρουσία είναι εκεί, έστω και μακρινή και η παρουσία σημαίνει ζωή όπως γράφει:

«Θα σε ξαναβρώ είπε
με το βλέμμα πια στη γη»

ή δηλώνει:

«Και οι φρούδες όμως
δεν παύουν να είναι ελπίδες»

για να καταλήξει:

«Τουλάχιστον θα έχω να κάνω κάτι πάλι
την ερχόμενη Δευτέρα
γιατί η ελπίδα όπως μου λένε
συνήθως πεθαίνει τελευταία…»

Η πρώτη ποιητική συλλογή του Αλέκου Χατζηκώστα η ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ είναι ποίηση εύληπτη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι απλοϊκή. Ο αναγνώστης κατανοεί, ταξιδεύει και συχνά ταυτίζεται με τον ποιητή και αυτό οφείλεται κυρίως στην αμεσότητα της γραφής του. Οι υπαρξιακές αναζητήσεις δεν απευθύνονται σε λόγιους ερευνητές. Είναι οι αγωνίες του καθημερινού ανθρώπου. Ενός ανθρώπου που χαίρεται με τον έρωτα, λυπάται με τον χωρισμό, προσμένει την επανασύνδεση, αγωνιά για το εργασιακό του μέλλον, για την πορεία της ζωής και της κοινωνίας. Ενός ανθρώπου που αναλογίζεται το παρελθόν, ονειρεύεται το μέλλον και αγωνίζεται στο παρόν. Η ποιητική συλλογή ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ, θεωρώ ότι αντιπροσωπεύει όλους μας.

Η ποίηση του Αλέκου Χατζηκώστα είναι ποίηση κοντινή, που μας προσεγγίζει και μπορούμε εύκολα να την προσεγγίσουμε. Μας δίνει τροφή για σκέψη και για όνειρο. Μου αρέσει η «ΜΑΚΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ» και ελπίζω ότι θα υπάρχει και ποιητική συνέχεια. Άλλωστε, όπως ο ίδιος ο ποιητής γράφει αναφερόμενος στον Πάμπλο Νερούντα: «Η ποίηση δεν ανήκει σ΄ αυτούς που τη γράφουν, αλλά σε εκείνους που την έχουν ανάγκη».

(Πρόκειται για την ομιλία της κατά τη διάρκεια της παρουσίασης της ποιητικής συλλογής στη Νάουσα στις 15/12)