Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Γυναικοκτονία είναι

Γρά­φει ο Ειρη­ναί­ος Μαρά­κης //

Οι γυναι­κο­κτο­νί­ες δεν είναι ένα πρό­σκαι­ρο φαι­νό­με­νο αλλά μια κατά­στα­ση στην οποία οφεί­λου­με να εστιά­σου­με με ιδιαί­τε­ρη προ­σο­χή, όχι μόνο για­τί αυξά­νο­νται αλλά και για­τί απο­κα­λύ­πτο­νται όλο και πιο συχνά πλέ­ον. Δεν έχου­με το περι­θώ­ριο να χάνο­νται ανθρώ­πι­νες ζωές και γυναί­κες που δεν επι­θύ­μη­σαν τίπο­τα περισ­σό­τε­ρο από το να είναι ο εαυ­τός τους.

Ως γυναι­κο­κτο­νία ανα­φέ­ρε­ται το έγκλη­μα μίσους που βασί­ζε­ται στο φύλο, το οποίο γενι­κά ορί­ζε­ται ως «η σκό­πι­μη θανά­τω­ση των γυναι­κών (ή κορι­τσιών) επει­δή είναι γυναί­κες». Οι γυναι­κο­κτο­νί­ες δια­πράτ­το­νται ή γίνο­νται ανε­κτές τόσο από ιδιώ­τες όσο και από δημό­σιους φορείς. Ο όρος περι­λαμ­βά­νει μετα­ξύ άλλων τη δολο­φο­νία γυναί­κας ως απο­τέ­λε­σμα άσκη­σης βίας από ερω­τι­κό σύντρο­φο, τον βασα­νι­σμό και τη δολο­φο­νία γυναί­κας ως απο­τέ­λε­σμα μισο­γυ­νι­σμού, τη δολο­φο­νία γυναι­κών και κορι­τσιών ως «εγκλή­μα­τα για λόγους τιμής» και λοι­πές μορ­φές δολο­φο­νί­ας, τη στο­χευ­μέ­νη δολο­φο­νία γυναι­κών και κορι­τσιών στο πλαί­σιο ένο­πλων συγκρού­σε­ων, και περι­πτώ­σεις γυναι­κο­κτο­νί­ας οι οποί­ες συν­δέ­ο­νται με συμ­μο­ρί­ες, το οργα­νω­μέ­νο έγκλη­μα, εμπό­ρους ναρ­κω­τι­κών και την εμπο­ρία γυναι­κών και κορι­τσιών. Στην Ελλά­δα η πιο συνη­θι­σμέ­νη μορ­φή γυναι­κο­κτο­νί­ας είναι η ενδο­συ­ντρο­φι­κή δολο­φο­νία όμως έχου­με και δολο­φο­νί­ες ηλι­κιω­μέ­νων γυναι­κών από συγ­γε­νείς και άλλου τύπου γυναι­κο­κτο­νί­ες καθώς πρό­κει­ται για ένα σύν­θε­το έγκλη­μα με διά­φο­ρες μορ­φές και εξαρ­τά­ται σε μεγά­λο βαθ­μό από το πολι­τι­σμι­κό πλαί­σιο. Συγκε­κρι­μέ­να, οι γυναι­κο­κτο­νί­ες, και γενι­κά ο σεξι­σμός, βρί­σκουν στή­ριγ­μα στο χυδαίο ιδε­ο­λό­γη­μα του «πατρίς – θρη­σκεία – οικο­γέ­νεια»: οι γυναί­κες δεν έχουν δικαί­ω­μα επι­λο­γής ούτε για το σώμα τους, ούτε για τη ζωή τους.

Ο όρος γυναι­κο­κτο­νία κατα­γρά­φη­κε πρώ­τη φορά σε νομι­κό λεξι­κό του 1801 ως «femicide» από τον Joh Corry. Ωστό­σο στη σύγ­χρο­νη επο­χή απο­δί­δε­ται στην κοι­νω­νιο­λό­γο Dianna Russell, η οποία τον χρη­σι­μο­ποί­η­σε για πρώ­τη φορά το 1976 στο πρώ­το Διε­θνές Δικα­στή­ριο για τα Εγκλή­μα­τα κατά των γυναι­κών υπο­γραμ­μί­ζο­ντας χαρα­κτη­ρι­στι­κά ότι «χρειά­ζε­ται να φθά­σου­με σε μία συναί­νε­ση προ­κει­μέ­νου να περι­γρά­ψου­με αυτό το σύν­θε­το, πολυ­ε­δρι­κό και πολι­τι­σμι­κά εξαρ­τώ­με­νο έγκλη­μα». Το 1848, αυτός ο όρος δημο­σιεύ­θη­κε στο λεξι­κό νομι­κών όρων του Wharton’s. ενώ έγι­νε ευρέ­ως γνω­στός και υιο­θε­τή­θη­κε από την εγκλη­μα­το­λο­γία μετά το 1992, χάρη στο βιβλίο με τίτλο «Femicide: the politics of woman killing», μια συλ­λο­γή δοκι­μί­ων που επι­με­λή­θη­καν από κοι­νού η εγκλη­μα­το­λό­γος Jill Radford και η Diana Russell.

Όπως σημειώ­νει ο Νίκος Σκο­πλά­κης «Η λέξη, για την οποία στο μεγά­λο λεξι­κό Robert του 2014 υπάρ­χει συνο­πτι­κό λήμ­μα, χρη­σι­μο­ποιεί­ται στον γαλ­λι­κό τύπο και τη γαλ­λι­κή γραμ­μα­τεία από τα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 1820. Είναι η επο­χή κατά την οποία στον παρι­σι­νό τύπο αφθο­νούν και δια­βά­ζο­νται βου­λι­μι­κά τα «κοι­νω­νι­κά», τα λεγό­με­να faits divers, όπου οι δολο­φο­νί­ες γυναι­κών δεν είναι καθό­λου σπά­νιο θέμα.» Στη συνέ­χεια ανα­φέ­ρει ότι «Η λέξη féminicide, λοι­πόν, εντο­πί­ζε­ται συχνό­τα­τα σε τέτοια ρεπορ­τάζ του γαλ­λι­κού τύπου, ιδί­ως από το 1850 κι έπει­τα, για να περι­γρά­ψει δολο­φό­νους γυναι­κών από ερω­τι­κούς συντρό­φους, πατε­ρά­δες κι αδερ­φούς, προ­α­γω­γούς, εκμε­ταλ­λευ­τές κάθε είδους, στρα­τιώ­τες, βιαστές.»

Ο όρος (femicidio) χρη­σι­μο­ποιεί­ται εκτε­νώς στη Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή ως χρή­σι­μο εργα­λείο για την αντι­με­τώ­πι­ση της ανη­συ­χη­τι­κής κλι­μά­κω­σης των πολύ βίαιων δολο­φο­νιών γυναι­κών και κορι­τσιών. Εισή­χθη παράλ­λη­λα η λέξη «feminicidio» προ­κει­μέ­νου να απο­τυ­πω­θεί το στοι­χείο της ατι­μω­ρη­σί­ας και της θεσμι­κής βίας λόγω έλλει­ψης λογο­δο­σί­ας και επαρ­κούς αντα­πό­κρι­σης από την πλευ­ρά του κρά­τους, όταν δια­πράτ­το­νται τέτοιες δολο­φο­νί­ες. Ο δεύ­τε­ρος όρος χρη­σι­μο­ποιεί­ται όταν δια­κυ­βεύ­ε­ται η ευθύ­νη του κρά­τους. Ο όρος της «γυναι­κο­κτο­νί­ας» χρη­σι­μο­ποιεί­ται στο νομι­κό σύστη­μα χωρών της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής όπως είναι η Αργε­ντι­νή, η Χιλή, η Κόστα Ρίκα, το Ελ Σαλ­βα­δόρ, η Γουα­τε­μά­λα, το Μεξι­κό και η Δομι­νι­κα­νή Δημο­κρα­τία. Καθο­ρι­στι­κό ρόλο για τη συγκε­κρι­μέ­νη εξέ­λι­ξη είχε το γυναι­κείο κίνη­μα που ξεση­κώ­θη­κε ενά­ντια στις δολοφονίες.

Η μάχη ενά­ντια στις γυναι­κο­κτο­νί­ες και παρά την ανα­γνώ­ρι­ση του όρου συνε­χί­ζε­ται μέχρι σήμε­ρα. Για παρά­δειγ­μα, 300.000 γυναί­κες συγκε­ντρώ­θη­καν στο Μπου­έ­νος Άιρες της Αργε­ντι­νής στις 3 Ιου­νί­ου του 2015 και δια­δή­λω­σαν με αφορ­μή τη δολο­φο­νία της 14χρονης Chiara Paez από τον 16χρονο σύντρο­φό της διεκ­δι­κώ­ντας να μπει τέλος στις γυναι­κο­κτο­νί­ες. Το κεντρι­κό τους σύν­θη­μα ήταν «Ni una menos» (Ούτε μία λιγό­τε­ρη). Καμία ευρω­παϊ­κή νομο­θε­σία δεν έχει συμπε­ρι­λά­βει στο ποι­νι­κό της δίκαιο τη γυναι­κο­κτο­νία ως αυτο­τε­λές έγκλη­μα. Εξαί­ρε­ση στον κανό­να απο­τε­λεί η Κύπρος όπου με 38 ψήφους υπέρ και 4 κατά, η Βου­λή των Αντι­προ­σώ­πων ψήφι­σε την θέσπι­ση της «γυναι­κο­κτο­νί­ας» ως ιδιώ­νυ­μου αδι­κή­μα­τος, ενσω­μα­τω­μέ­νου στον ειδι­κό νόμο για την πρό­λη­ψη και κατα­πο­λέ­μη­ση της βίας προς τις γυναί­κες και της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας. Στην Κύπρο το 2019 σημειώ­θη­καν 9 γυναι­κο­κτο­νί­ες, το 2020, 5, ενώ 5 έγι­ναν και το 2021 και 1 το 2022.
Η δολο­φο­νία της Τοπα­λού­δη, της Κάρο­λαϊν και όλων των θυμά­των εντάσ­σε­ται σε αυτό ακρι­βώς το πλαί­σιο. Όπως ανα­φέ­ρει η Ανα­στα­σία Γκό­νη-Καρα­μπό­τσου: «Στην Ελλά­δα, ο βια­σμός και η δολο­φο­νία της 21χρονης φοι­τή­τριας, Ελέ­νης Τοπα­λού­δη, τον Νοέμ­βριο του 2018 στη Ρόδο απο­τέ­λε­σε μια υπό­θε­ση που συνέ­βα­λε καθο­ρι­στι­κά στο να εισα­χθεί δυνα­μι­κά ο όρος στον δημό­σιο λόγο και έκτο­τε άρχι­σε να υιο­θε­τεί­ται, από επί­ση­μους φορείς, όπως η Γενι­κή Γραμ­μα­τεία Ισό­τη­τας των Φύλων, από ΜΜΕ καθώς και οργα­νώ­σεις με πεδίο δρά­σης τα ανθρώ­πι­να δικαιώ­μα­τα, χωρίς, ωστό­σο, να έχουν υπάρ­ξει σημα­ντι­κά βήμα­τα με σκο­πό την πρό­λη­ψη, την προ­στα­σία και στή­ρι­ξη των θυμά­των έμφυ­λης βίας.» (Syntagma Watch) Στη χώρα μας το 2018, 3.815 ενή­λι­κες γυναί­κες ήταν θύμα­τα ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας. Το 2019, 4.171. Δεκα­τρείς γυναι­κο­κτο­νί­ες κατα­γρά­φη­καν το 2018 ενώ σύμ­φω­να με τα στοι­χεία της Ελλη­νι­κής ομά­δας του Ευρω­παϊ­κού Παρα­τη­ρη­τη­ρί­ου για τις Γυναι­κο­κτο­νί­ες (European Observatory on Femicide) τα έτη 2019–2020 τελέ­στη­καν στην Ελλά­δα του­λά­χι­στον 39 γυναι­κο­κτο­νί­ες. Η ομά­δα Femicide.gr στη σελί­δα της έχει κατα­γρά­ψει 19 γυναι­κο­κτο­νί­ες για το 2020 και 30 το 2021, αντίστοιχα.

Όλο τα παρα­πά­νω, δεί­χνουν ότι είναι περισ­σό­τε­ρο ανα­γκαία από κάθε άλλη φορά η κατάρ­γη­ση του σεξι­σμού στην οικο­γέ­νεια, στους χώρους εργα­σί­ας, στις ανθρώ­πι­νες σχέ­σεις με οδη­γό τους αγώ­νες του γυναι­κεί­ου κινή­μα­τος χωρίς «ναι μεν αλλά» και διά­φο­ρες δικαιο­λο­γί­ες που μόνο εμπό­δια βάζουν στους αγώ­νες. Κατά τη γνώ­μη μου, σε αυτή τη δύσκο­λη μάχη δεν χωρά­ει η αντί­λη­ψη ότι κάθε γεγο­νός το αντι­με­τω­πί­ζου­με σα να είναι η πρώ­τη φορά και χωρίς άμε­ση σύν­δε­ση με τον τρό­πο που οι νέες εργα­ζό­με­νες και οι νέοι εργα­ζό­με­νοι έρχο­νται σε επα­φή με τις ιδέ­ες της γυναι­κεί­ας κατα­πί­ε­σης. Κάθε γυναι­κο­κτο­νία, κάθε σεξι­στι­κό έγκλη­μα συν­δέ­ε­ται άμε­σα με τον τρό­πο που το κρά­τος επι­χει­ρεί να ελέγ­ξει τις ζωές χιλιά­δων γυναι­κών, το σώμα, την ψυχή τους και την εργα­σία τους, που επι­βάλ­λει πρό­τυ­πα και συμπε­ρι­φο­ρές. Το υπό­βα­θρο τέτοιων απο­κα­λύ­ψε­ων που μέχρι χθες έμε­ναν στο σκο­τά­δι, είναι οι πλού­σιοι αγώ­νες ενά­ντια στη γυναι­κεία κατα­πί­ε­ση που έφτα­σαν να ακυ­ρώ­σουν το σεξι­στι­κό «συνέ­δριο γονι­μό­τη­τας», το οποίο οργά­νω­νε ο σκλη­ρός πυρή­νας του κρά­τους κάτω από την αιγί­δα της Προ­ε­δρί­ας της Δημοκρατίας.

Από τη μια μεριά, η μακρό­συρ­τη οικο­νο­μι­κή κρί­ση έχει σημά­νει επι­θέ­σεις σε βάρος της εργα­τι­κής τάξης παντού και με χει­ρό­τε­ρες συν­θή­κες εργα­σί­ας και δια­βί­ω­σης για τις γυναί­κες καθώς και νέους νόμους που επι­χει­ρούν να κανο­νι­κο­ποι­ή­σουν τις βίαιες συμπε­ρι­φο­ρές, την εξου­σία του συζύ­γου πάνω στη γυναί­κα και τα παι­διά μετά το χωρι­σμό, ακό­μα και τους βια­σμούς. Είναι οι πολι­τι­κές της κυβέρ­νη­σης της Ν.Δ. που εντεί­νουν την ενδο­οι­κο­γε­νεια­κή και σεξι­στι­κή βία. Πολι­τι­κές διά­λυ­σης των εργα­σια­κών σχέ­σε­ων, επι­σφά­λειας και κατα­πά­τη­σης των εργα­σια­κών δικαιω­μά­των, διά­λυ­σης του κρά­τους πρό­νοιας, που δυσκο­λεύ­ουν την από­φα­ση των γυναι­κών –από τις οποί­ες συνή­θως εξαρ­τώ­νται τα αδύ­να­μα οικο­γε­νεια­κά μέλη– για δια­ζύ­γιο και τις κάνουν ευά­λω­τες στους εκβια­σμούς των εργο­δο­τών ή των προϊ­στά­με­νών τους. Ταυ­τό­χρο­να, οι εργα­τι­κοί αγώ­νες ενά­ντια σε αυτά τα χτυ­πή­μα­τα φέρ­νουν εμπει­ρί­ες που ανε­βά­ζουν τη συλ­λο­γι­κό­τη­τα και την αυτο­πε­ποί­θη­ση των γυναι­κών που αντι­δρούν στην κατα­πί­ε­ση. Και μαζί ανε­βά­ζουν την πολι­τι­κή ριζο­σπα­στι­κο­ποί­η­ση σε πρω­το­πό­ρα κομ­μά­τια που συν­δέ­ουν αυτές τις μάχες με την αντί­στα­ση σ’ ένα σύστη­μα που βάζει το κέρ­δος πάνω από τις ανθρώ­πι­νες ζωές.
~
Περισ­σό­τε­ρα στοι­χεία για τις γυναι­κο­κτο­νί­ες όπου αξιο­ποι­ή­θη­καν στο κεί­με­νο θα βρεί­τε στους συν­δέ­σμους που ακολουθούν:

1. Γυναι­κο­κτο­νία, Ευρω­παϊ­κό Ινστι­τού­το για την Ισό­τη­τα των Φύλων
2. Γυναι­κο­κτο­νία: Το «ανύ­παρ­κτο» έγκλη­μα. Παγκό­σμια δεδο­μέ­να & μια σύγκρι­ση νομι­κών πλαι­σί­ων μετα­ξύ Ελλά­δας και Χιλής, Crime Times
3. Οι πρώ­τες χρή­σεις του όρου «γυναι­κο­κτο­νία», Αυτο­λε­ξεί
4. Γυναι­κο­κτο­νία: η έμφυ­λη διά­στα­ση του αδι­κή­μα­τος της ανθρω­πο­κτο­νί­ας, Syntagma Watch
5. Μελέ­τη για τις γυναι­κο­κτο­νί­ες στην Ελλά­δα από το Ευρω­παϊ­κό Παρα­τη­ρη­τή­ριο για τη Γυναι­κο­κτο­νία (ηχη­τι­κό), ΕΡΤ NEWS
6. Οι γυναι­κο­κτο­νί­ες στο μικρο­σκό­πιο των ειδι­κών – Πέντε επι­στή­μο­νες μιλούν στην «Κ», Καθη­με­ρι­νή
7. Έμφυ­λη βία στην Ελλά­δα, Βικι­παι­δεία
8. Ιδιώ­νυ­μο αδί­κη­μα οι γυναι­κο­κτο­νί­ες στην Κύπρο, Deutsche Welle
9. Femicide.gr

(Το κεί­με­νο βασί­ζε­ται σε παλαιό­τε­ρη παρέμ­βα­ση μου σχε­τι­κά με τη γυναι­κο­κτο­νία στα Γλυ­κά Νερά που είχε δημο­σιευ­τεί στο Ατέ­χνως στις 18/6/2021)

 

Ειρη­ναί­ος Μαρά­κης: «Όλα είναι όπλα»

Μοι­ρα­στεί­τε το:

Μετάβαση στο περιεχόμενο