Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Facebooktwitterrssyoutube
slogan

ΕΛΕΝΑ Μια βραζιλιάνικη λογοτεχνία στις δόξες της

Γράφει η Άννεκε Ιωαννάτου //

JOAQUIM MARIA MACHADO DE ASSIS
ΕΛΕΝΑ
Μετάφραση-Πρόλογος-Σημειώσεις-Επίλογος του Νίκου Πρατσίνη

Εκδόσεις “Gutenberg»

Δεν χωράει αμφιβολία ότι η Βραζιλία γνωρίζει μεγάλους συγγραφείς. Αν ο Ζοακίμ Μαρία Μασάντο ντε Ασίς είναι ο μεγαλύτερος πεζογράφος της Βραζιλίας, όπως λέει ο μεταφραστής του βιβλίου στον πρόλογο, δεν μπορούμε ανεπιφύλακτα να το επιβεβαιώσουμε, διότι δεν έχουμε τις ίδιες γνώσεις για τη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Ωστόσο, αμέσως το μυαλό τρέχει σε έναν άλλο πολύ μεγάλο Βραζιλιάνο λογοτέχνη, τον Ζορζ Αμάντο- «προιόν» της Βραζιλίας του 20ου αιώνα- που το εμβληματικό των έργων του προκαλεί αμέσως τη διάθεση να μιλάμε για μεγαλείο. Σε άλλη εποχή ο ένας, σε άλλη ο άλλος και ίσως δεν είναι συγκρίσιμα τα μεγέθη. Ούτως ή άλλως δεν είναι εύκολο να καταμετρηθεί με αντικειμενικότητα το μεγαλείο ενός λογοτέχνη. Ας αφήσουμε λοιπόν το θέμα. Ο Ζοακίμ Μασάντο ντε Ασίς ήταν με όλη την έννοια της λέξης άνθρωπος του 19ου αιώνα, μια και τον έζησε όλο. Γεννημένος το 1809 πεθαίνει σε ηλικία 99 χρονών το 1908. Καταγόταν από φτωχή οικογένεια. Ο πατέρας του ήταν μιγάς γεννημένος από απελεύθερο σκλάβο αφρικανικής καταγωγής και μπογιατζής. Η μητέρα του ήταν κόρη μεταναστών από την Πορτογαλία, «παρακατιανών» όπως τους χαρακτηρίζει ο μεταφραστής στο Επίμετρο. «Σκουρόχρωμος» λοιπόν και αυτό στην αποικιακή βραζιλιάνικη κοινωνία σήμαινε να μην είχε στον ήλιο μοίρα. Στη σελίδα 361 στο Επίμετρο αναφέρεται μάλιστα, ότι μέχρι την εποχή του Πελέ ήθελαν στη Βραζιλία, χώρα με 50% μιγάδες, οι νέγροι ή γενικά οι σκουρόχρωμοι ποδοσφαιριστές να βάζουν πούδρα πριν τον αγώνα! Όμως, ο Μασάντο ντε Ασίς ανέβηκε με τις δικές του δυνάμεις, αυτοδίδακτος (πχ μόνος του κατέβαλε προσπάθειες να μάθει αρχαία ελληνικά) το κατάφερε να πάρει μια καθοριστική θέση στην βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Κάποιοι μάλιστα τον θεωρούν έναν από τους 100 πιο δημιουργικούς συγγραφείς της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Η εξαιρετική έκδοση αυτή του Ελένα περιλαμβάνει ένα εκτενέστατο Επίμετρο –σπουδαίο πόνημα- του μεταφραστή που εκτός από άριστος μεταφραστής αποδείχνεται βαθύς γνώστης και μελετητής της βραζιλιάνικης λογοτεχνίας, αλλά και της εποχής των έργων και της ιστορίας. Έτσι ο αναγνώστης μπορεί στο πολυσέλιδο Επίμετρο να μάθει για την ιστορία της Βραζιλίας μέχρι τα χρόνια του Μασάντο ντε Ασίς. Για τη διαμόρφωση της μεταποικιακής εθνικής λογοτεχνίας στους Τροπικούς, όπως είναι ο τίτλος της δεύτερης ενότητας του Επίμετρου και μάλιστα βάζει ένα ερωτηματικό σε παρένθεση πίσω από τη λέξη «μεταποικιακής». Μια εργοβιογραφία ενημερώνει τον αναγνώστη λεπτομερώς για τα έργα και τις μέρες του Μασάντο ντε Ασίς με ημερομηνίες. Ακολουθεί στην επόμενη ενότητα μια βαθιά ματιά στο πρόσωπο του Μασάντο ντε Ασίς. Το Επίμετρο ολοκληρώνεται με ένα δοκίμιο για όλο το έργο του συγγραφέα, για την Ελένα ειδικότερα και κλείνει με μια ενδεικτική βιβλιογραφία.

Ελένα

Η Ελένα ανήκει στην πρώτη περίοδο του συγγραφέα. Οι κριτικοί δεν το θεωρούν καν το καλύτερο έργο του, αλλά είναι πολύ αγαπημένο έργο των Βραζιλιάνων και όχι μόνο. Έγιναν τρεις τηλεοπτικές διασκευές για σίριαλ από τη δεκαετία του ’50 μέχρι σήμερα. Αρχικά είχε γραφτεί ως μυθιστόρημα επιφυλλίδων, κάτι το οποίο το έκανε κατάλληλο για μεταφορά στην οθόνη. Άλλωστε ο Μασάντο ντε Ασίς θεωρείται θεμελιωτής του αστικού μυθιστορήματος στη Βραζιλία. Οι ταξικές διαφορές υποβόσκουν σε όλο το μυθιστόρημα και αποτελούν πηγή αντιφάσεων, συγκρούσεων και διαιρέσεων ανάμεσα στους ήρωες. Ο συγγραφέας «δουλεύει» αυτές τις διαφορές με τρόπο λεπτό και υποβλητικό μέσα από τις ψυχογραφίες του. Οι ανατροπές, οι διάλογοι, αλλά και η γρήγορα εξελισσόμενη πλοκή ενισχύουν το στοιχείο του ρεαλισμού χωρίς να λείπουν και τα ρομαντικά στοιχεία. Σύμφωνα με τον Πρατσίνη διαφαίνονται οι ικανότητες του Μασάντο ντε Ασίς ως «ρεαλιστής» χωρίς ακόμα να διατρέχεται το έργο από την «κατεδαφιστική ειρωνεία» της ρεαλιστικής περιόδου που θα ακολουθούσε. ‘Όλοι οι εκπρόσωποι της κοινωνικής διαστρωμάτωσης υπάρχουν και ο συγγραφέας επεξεργάζεται τις διαφορές τους που πότε υποβόσκουν, πότε ξεσπούν ανοιχτά φανερώνοντας ένα ασυμβίβαστο κοινωνικό σύνολο: γαιοκτήμονες-δουλοκτήτες, επιδράσεις του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού α λα βραζιλιάνικα, η νέα αστική τάξη των πόλεων που είναι σε φάση διαμόρφωσής της στο πέρασμα της χώρας από την αποικιακή στη σύγχρονη εποχή προς το τέλος του 19ου αιώνα. Έχει σημασία ο αναγνώστης να ενημερωθεί πρώτα από το Επίμετρο για τα τεκταινόμενα στην τεράστια αυτή χώρα στη νοτιοαμερικανική ήπειρο. Φτωχολογιά στις φαβέλες, η γυναίκα στο αριστοκρατικό-δουλοκτητικό περιβάλλον με τις θελημένες «κλασικές» αρετές της γυναίκας. Η πρωταγωνίστρια Ελένα αποτελεί παράδειγμα κατ’ εξοχήν, αλλά κρύβει ένα μυστικό. Οι σκέψεις της μένουν ένα μυστήριο σε όλο το βιβλίο μέχρι να μάθει ο αναγνώστης ότι κατάγεται από κατώτερο κοινωνικό στρώμα. Η ανακάλυψη, όμως, αυτή έχει κι άλλες συνέπειες, λειτουργεί καταλυτικά στη ζωή των ηρώων, γιατί καθιστά αδύνατο να συνεχιστούν οι ίδιες σχέσεις. Οι σφοδρές συναισθηματικές ανατροπές οδηγούν την Ελένα σε τραγικό τέλος. Η Ελένα είναι τραγική ηρωίδα, γιατί δεν μπορεί να πάρει στα χέρια τη μοίρα της. Οι κοινωνικές προκαταλήψεις και συμβιβασμοί καθόρισαν τη μοίρα της χωρίς να είναι σε θέση να επέμβει ανατρεπτικά. Επομένως «ανατρέπεται» η ίδια. Στο έργο υπάρχει και η κοινωνική κριτική μέσα από θεωρητικές συζητήσεις για τη φτώχεια και τον πλούτο, καθώς και για το ρόλο της πολιτικής και των πολιτικών.

Η ματιά στην ιστορία

Όπως είπαμε, ο αναγνώστης δεν έχει παρά να κερδίσει διαβάζοντας πριν διαβάσει το μυθιστόρημα, το πολύ κατατοπιστικό Επίμετρο του Νίκου Πρατσίνη για να μάθει για τη Βραζιλία εκείνης της εποχής, αλλά και για το πώς και από ποιους διαμορφώθηκε. Έτσι διαβάζουμε στη σελίδα 322/323:

«Όπως είναι προφανές από την επισκόπηση της ιστορίας της Βραζιλίας, η απέραντη χώρα δεν είναι ούτε κατά διάνοια ενιαία εθνικά, και το κυριότερο, δεν είναι ούτε οικονομικά ούτε κοινωνικά. Οι Πορτογάλοι δεν είναι οι μόνοι άποικοι. Ήδη από το 16ο αιώνα υπάρχουν Ολλανδοί και Γάλλοι. Οι Ινδιάνοι – από πολλές φυλές – παίζουν έναν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του «caboclo», που είναι ο επικρατών ανθρωπολογικός τύπος του φτωχού μιγάδα Βραζιλιάνου στην ύπαιθρο. Οι μαύροι, δούλοι αρχικά και ελεύθεροι προλετάριοι ή απόκληροι στη συνέχεια, είναι πολλοί. Κατόπιν θα έρθουν και πολλοί Ευρωπαίοι μετανάστες, αν και το γεγονός αυτό θα συμβεί αρκετά αργότερα από την περίοδο που εξετάζουμε. Επιπλέον, περιφερειακά η ανάπτυξη είναι πολύ ανισομερής και ποικίλη, με αποτέλεσμα τη δημιουργία κεντρόφυγων τάσεων. Στις πόλεις, η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι μεγάλη και δημιουργεί εντάσεις και εξεγέρσεις. Κι ακόμη, η ανεξαρτησία της Βραζιλίας έρχεται «με δόσεις» – στη χώρα αναπτύσσεται ένα μοναρχικό καθεστώς με πολύ στενούς αν και διαρκώς μεταβαλλόμενους δεσμούς με τη μοναρχία της παρακμάζουσας Πορτογαλίας, ενώ οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις εποφθαλμιούν τον πλούτο της χώρας και προσβλέπουν σε μια ενδεχόμενη κατάτμηση και διαμερισμό της σε ζώνες επιρροής. Το θέμα της εθνικής ταυτότητας του Βραζιλιάνου, δε μπορεί να είναι προφανώς περίπλοκο όσο και επίμαχο».

Γνωστές καταστάσεις-κληρονομιά της αποικιοκρατίας σε όλες τις ηπείρους με κοινά χαρακτηριστικά των προβλημάτων –παρ’ όλες τις επί μέρους καμιά φορά μεγάλες διαφορές από χώρα σε χώρα που δεν έχουν ξεπεραστεί μέχρι σήμερα και έχουν τις ρίζες τους στην εποχή της μεγάλης εξάπλωσης των ευρωπαϊκών δυνάμεων στη γη τα τελευταία 500 χρόνια που επέβαλαν ένα «διαίρει και βασίλευε». Ενιαία εθνοποίηση και ανεξαρτησία μοιάζουν μέχρι σήμερα σχεδόν ακατόρθωτα και αυτό οφείλεται σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Μάικλ Χέρτσφελντ, τον οποίο παραθέτει ο κος Πρατσίνης στο Επίμετρο, στην «κρυπτο-αποικιοκρατία». Άλλοι το ονομάζουν «νέο-αποικιοκρατία». Οι θεωρίες αυτές συμφωνούν στο ότι δεν έχει πραγματοποιηθεί ποτέ μια αληθινή ανεξαρτησία με ξεκάθαρη για όλους εθνική ταυτότητα των πρώην υποτελών σε ευρωπαϊκές δυνάμεις χωρών. Για να γίνουν τέτοιες χώρες «ενιαίες εθνικά, οικονομικά και κοινωνικά» χρειάζονται οι προϋποθέσεις ενός άλλου κοινωνικού-οικονομικού συστήματος. Όχι αυτό πάντως που επικρατεί στη γη εδώ και 500 χρόνια.