Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

ΕΛΕΝΑ Μια βραζιλιάνικη λογοτεχνία στις δόξες της

Γρά­φει η Άννε­κε Ιωαν­νά­του //

JOAQUIM MARIA MACHADO DE ASSIS
ΕΛΕΝΑ
Μετά­φρα­ση-Πρό­λο­γος-Σημειώ­σεις-Επί­λο­γος του Νίκου Πρα­τσί­νη

Εκδό­σεις “Gutenberg»

Δεν χωρά­ει αμφι­βο­λία ότι η Βρα­ζι­λία γνω­ρί­ζει μεγά­λους συγ­γρα­φείς. Αν ο Ζοα­κίμ Μαρία Μασά­ντο ντε Ασίς είναι ο μεγα­λύ­τε­ρος πεζο­γρά­φος της Βρα­ζι­λί­ας, όπως λέει ο μετα­φρα­στής του βιβλί­ου στον πρό­λο­γο, δεν μπο­ρού­με ανε­πι­φύ­λα­κτα να το επι­βε­βαιώ­σου­με, διό­τι δεν έχου­με τις ίδιες γνώ­σεις για τη βρα­ζι­λιά­νι­κη λογο­τε­χνία. Ωστό­σο, αμέ­σως το μυα­λό τρέ­χει σε έναν άλλο πολύ μεγά­λο Βρα­ζι­λιά­νο λογο­τέ­χνη, τον Ζορζ Αμά­ντο- «προιόν» της Βρα­ζι­λί­ας του 20ου αιώ­να- που το εμβλη­μα­τι­κό των έργων του προ­κα­λεί αμέ­σως τη διά­θε­ση να μιλά­με για μεγα­λείο. Σε άλλη επο­χή ο ένας, σε άλλη ο άλλος και ίσως δεν είναι συγκρί­σι­μα τα μεγέ­θη. Ούτως ή άλλως δεν είναι εύκο­λο να κατα­με­τρη­θεί με αντι­κει­με­νι­κό­τη­τα το μεγα­λείο ενός λογο­τέ­χνη. Ας αφή­σου­με λοι­πόν το θέμα. Ο Ζοα­κίμ Μασά­ντο ντε Ασίς ήταν με όλη την έννοια της λέξης άνθρω­πος του 19ου αιώ­να, μια και τον έζη­σε όλο. Γεν­νη­μέ­νος το 1809 πεθαί­νει σε ηλι­κία 99 χρο­νών το 1908. Κατα­γό­ταν από φτω­χή οικο­γέ­νεια. Ο πατέ­ρας του ήταν μιγάς γεν­νη­μέ­νος από απε­λεύ­θε­ρο σκλά­βο αφρι­κα­νι­κής κατα­γω­γής και μπο­για­τζής. Η μητέ­ρα του ήταν κόρη μετα­να­στών από την Πορ­το­γα­λία, «παρα­κα­τια­νών» όπως τους χαρα­κτη­ρί­ζει ο μετα­φρα­στής στο Επί­με­τρο. «Σκου­ρό­χρω­μος» λοι­πόν και αυτό στην αποι­κια­κή βρα­ζι­λιά­νι­κη κοι­νω­νία σήμαι­νε να μην είχε στον ήλιο μοί­ρα. Στη σελί­δα 361 στο Επί­με­τρο ανα­φέ­ρε­ται μάλι­στα, ότι μέχρι την επο­χή του Πελέ ήθε­λαν στη Βρα­ζι­λία, χώρα με 50% μιγά­δες, οι νέγροι ή γενι­κά οι σκου­ρό­χρω­μοι ποδο­σφαι­ρι­στές να βάζουν πού­δρα πριν τον αγώ­να! Όμως, ο Μασά­ντο ντε Ασίς ανέ­βη­κε με τις δικές του δυνά­μεις, αυτο­δί­δα­κτος (πχ μόνος του κατέ­βα­λε προ­σπά­θειες να μάθει αρχαία ελλη­νι­κά) το κατά­φε­ρε να πάρει μια καθο­ρι­στι­κή θέση στην βρα­ζι­λιά­νι­κη λογο­τε­χνία. Κάποιοι μάλι­στα τον θεω­ρούν έναν από τους 100 πιο δημιουρ­γι­κούς συγ­γρα­φείς της παγκό­σμιας λογοτεχνίας.

Η εξαι­ρε­τι­κή έκδο­ση αυτή του Ελέ­να περι­λαμ­βά­νει ένα εκτε­νέ­στα­το Επί­με­τρο –σπου­δαίο πόνη­μα- του μετα­φρα­στή που εκτός από άρι­στος μετα­φρα­στής απο­δεί­χνε­ται βαθύς γνώ­στης και μελε­τη­τής της βρα­ζι­λιά­νι­κης λογο­τε­χνί­ας, αλλά και της επο­χής των έργων και της ιστο­ρί­ας. Έτσι ο ανα­γνώ­στης μπο­ρεί στο πολυ­σέ­λι­δο Επί­με­τρο να μάθει για την ιστο­ρία της Βρα­ζι­λί­ας μέχρι τα χρό­νια του Μασά­ντο ντε Ασίς. Για τη δια­μόρ­φω­ση της μετα­ποι­κια­κής εθνι­κής λογο­τε­χνί­ας στους Τρο­πι­κούς, όπως είναι ο τίτλος της δεύ­τε­ρης ενό­τη­τας του Επί­με­τρου και μάλι­στα βάζει ένα ερω­τη­μα­τι­κό σε παρέν­θε­ση πίσω από τη λέξη «μετα­ποι­κια­κής». Μια εργο­βιο­γρα­φία ενη­με­ρώ­νει τον ανα­γνώ­στη λεπτο­με­ρώς για τα έργα και τις μέρες του Μασά­ντο ντε Ασίς με ημε­ρο­μη­νί­ες. Ακο­λου­θεί στην επό­με­νη ενό­τη­τα μια βαθιά ματιά στο πρό­σω­πο του Μασά­ντο ντε Ασίς. Το Επί­με­τρο ολο­κλη­ρώ­νε­ται με ένα δοκί­μιο για όλο το έργο του συγ­γρα­φέα, για την Ελέ­να ειδι­κό­τε­ρα και κλεί­νει με μια ενδει­κτι­κή βιβλιογραφία.

Ελένα

Η Ελέ­να ανή­κει στην πρώ­τη περί­ο­δο του συγ­γρα­φέα. Οι κρι­τι­κοί δεν το θεω­ρούν καν το καλύ­τε­ρο έργο του, αλλά είναι πολύ αγα­πη­μέ­νο έργο των Βρα­ζι­λιά­νων και όχι μόνο. Έγι­ναν τρεις τηλε­ο­πτι­κές δια­σκευ­ές για σίριαλ από τη δεκα­ε­τία του ’50 μέχρι σήμε­ρα. Αρχι­κά είχε γρα­φτεί ως μυθι­στό­ρη­μα επι­φυλ­λί­δων, κάτι το οποίο το έκα­νε κατάλ­λη­λο για μετα­φο­ρά στην οθό­νη. Άλλω­στε ο Μασά­ντο ντε Ασίς θεω­ρεί­ται θεμε­λιω­τής του αστι­κού μυθι­στο­ρή­μα­τος στη Βρα­ζι­λία. Οι ταξι­κές δια­φο­ρές υπο­βό­σκουν σε όλο το μυθι­στό­ρη­μα και απο­τε­λούν πηγή αντι­φά­σε­ων, συγκρού­σε­ων και διαι­ρέ­σε­ων ανά­με­σα στους ήρω­ες. Ο συγ­γρα­φέ­ας «δου­λεύ­ει» αυτές τις δια­φο­ρές με τρό­πο λεπτό και υπο­βλη­τι­κό μέσα από τις ψυχο­γρα­φί­ες του. Οι ανα­τρο­πές, οι διά­λο­γοι, αλλά και η γρή­γο­ρα εξε­λισ­σό­με­νη πλο­κή ενι­σχύ­ουν το στοι­χείο του ρεα­λι­σμού χωρίς να λεί­πουν και τα ρομα­ντι­κά στοι­χεία. Σύμ­φω­να με τον Πρα­τσί­νη δια­φαί­νο­νται οι ικα­νό­τη­τες του Μασά­ντο ντε Ασίς ως «ρεα­λι­στής» χωρίς ακό­μα να δια­τρέ­χε­ται το έργο από την «κατε­δα­φι­στι­κή ειρω­νεία» της ρεα­λι­στι­κής περιό­δου που θα ακο­λου­θού­σε. ‘Όλοι οι εκπρό­σω­ποι της κοι­νω­νι­κής δια­στρω­μά­τω­σης υπάρ­χουν και ο συγ­γρα­φέ­ας επε­ξερ­γά­ζε­ται τις δια­φο­ρές τους που πότε υπο­βό­σκουν, πότε ξεσπούν ανοι­χτά φανε­ρώ­νο­ντας ένα ασυμ­βί­βα­στο κοι­νω­νι­κό σύνο­λο: γαιο­κτή­μο­νες-δου­λο­κτή­τες, επι­δρά­σεις του ευρω­παϊ­κού Δια­φω­τι­σμού α λα βρα­ζι­λιά­νι­κα, η νέα αστι­κή τάξη των πόλε­ων που είναι σε φάση δια­μόρ­φω­σής της στο πέρα­σμα της χώρας από την αποι­κια­κή στη σύγ­χρο­νη επο­χή προς το τέλος του 19ου αιώ­να. Έχει σημα­σία ο ανα­γνώ­στης να ενη­με­ρω­θεί πρώ­τα από το Επί­με­τρο για τα τεκται­νό­με­να στην τερά­στια αυτή χώρα στη νοτιο­α­με­ρι­κα­νι­κή ήπει­ρο. Φτω­χο­λο­γιά στις φαβέ­λες, η γυναί­κα στο αρι­στο­κρα­τι­κό-δου­λο­κτη­τι­κό περι­βάλ­λον με τις θελη­μέ­νες «κλα­σι­κές» αρε­τές της γυναί­κας. Η πρω­τα­γω­νί­στρια Ελέ­να απο­τε­λεί παρά­δειγ­μα κατ’ εξο­χήν, αλλά κρύ­βει ένα μυστι­κό. Οι σκέ­ψεις της μένουν ένα μυστή­ριο σε όλο το βιβλίο μέχρι να μάθει ο ανα­γνώ­στης ότι κατά­γε­ται από κατώ­τε­ρο κοι­νω­νι­κό στρώ­μα. Η ανα­κά­λυ­ψη, όμως, αυτή έχει κι άλλες συνέ­πειες, λει­τουρ­γεί κατα­λυ­τι­κά στη ζωή των ηρώ­ων, για­τί καθι­στά αδύ­να­το να συνε­χι­στούν οι ίδιες σχέ­σεις. Οι σφο­δρές συναι­σθη­μα­τι­κές ανα­τρο­πές οδη­γούν την Ελέ­να σε τρα­γι­κό τέλος. Η Ελέ­να είναι τρα­γι­κή ηρω­ί­δα, για­τί δεν μπο­ρεί να πάρει στα χέρια τη μοί­ρα της. Οι κοι­νω­νι­κές προ­κα­τα­λή­ψεις και συμ­βι­βα­σμοί καθό­ρι­σαν τη μοί­ρα της χωρίς να είναι σε θέση να επέμ­βει ανα­τρε­πτι­κά. Επο­μέ­νως «ανα­τρέ­πε­ται» η ίδια. Στο έργο υπάρ­χει και η κοι­νω­νι­κή κρι­τι­κή μέσα από θεω­ρη­τι­κές συζη­τή­σεις για τη φτώ­χεια και τον πλού­το, καθώς και για το ρόλο της πολι­τι­κής και των πολιτικών.

Η ματιά στην ιστορία

Όπως είπα­με, ο ανα­γνώ­στης δεν έχει παρά να κερ­δί­σει δια­βά­ζο­ντας πριν δια­βά­σει το μυθι­στό­ρη­μα, το πολύ κατα­το­πι­στι­κό Επί­με­τρο του Νίκου Πρα­τσί­νη για να μάθει για τη Βρα­ζι­λία εκεί­νης της επο­χής, αλλά και για το πώς και από ποιους δια­μορ­φώ­θη­κε. Έτσι δια­βά­ζου­με στη σελί­δα 322/323:

«Όπως είναι προ­φα­νές από την επι­σκό­πη­ση της ιστο­ρί­ας της Βρα­ζι­λί­ας, η απέ­ρα­ντη χώρα δεν είναι ούτε κατά διά­νοια ενιαία εθνι­κά, και το κυριό­τε­ρο, δεν είναι ούτε οικο­νο­μι­κά ούτε κοι­νω­νι­κά. Οι Πορ­το­γά­λοι δεν είναι οι μόνοι άποι­κοι. Ήδη από το 16ο αιώ­να υπάρ­χουν Ολλαν­δοί και Γάλ­λοι. Οι Ινδιά­νοι – από πολ­λές φυλές – παί­ζουν έναν σημα­ντι­κό ρόλο στη δια­μόρ­φω­ση του «caboclo», που είναι ο επι­κρα­τών ανθρω­πο­λο­γι­κός τύπος του φτω­χού μιγά­δα Βρα­ζι­λιά­νου στην ύπαι­θρο. Οι μαύ­ροι, δού­λοι αρχι­κά και ελεύ­θε­ροι προ­λε­τά­ριοι ή από­κλη­ροι στη συνέ­χεια, είναι πολ­λοί. Κατό­πιν θα έρθουν και πολ­λοί Ευρω­παί­οι μετα­νά­στες, αν και το γεγο­νός αυτό θα συμ­βεί αρκε­τά αργό­τε­ρα από την περί­ο­δο που εξε­τά­ζου­με. Επι­πλέ­ον, περι­φε­ρεια­κά η ανά­πτυ­ξη είναι πολύ ανι­σο­με­ρής και ποι­κί­λη, με απο­τέ­λε­σμα τη δημιουρ­γία κεντρό­φυ­γων τάσε­ων. Στις πόλεις, η κοι­νω­νι­κή δια­στρω­μά­τω­ση είναι μεγά­λη και δημιουρ­γεί εντά­σεις και εξε­γέρ­σεις. Κι ακό­μη, η ανε­ξαρ­τη­σία της Βρα­ζι­λί­ας έρχε­ται «με δόσεις» — στη χώρα ανα­πτύσ­σε­ται ένα μοναρ­χι­κό καθε­στώς με πολύ στε­νούς αν και διαρ­κώς μετα­βαλ­λό­με­νους δεσμούς με τη μοναρ­χία της παρακ­μά­ζου­σας Πορ­το­γα­λί­ας, ενώ οι μεγά­λες ευρω­παϊ­κές δυνά­μεις επο­φθαλ­μιούν τον πλού­το της χώρας και προ­σβλέ­πουν σε μια ενδε­χό­με­νη κατά­τμη­ση και δια­με­ρι­σμό της σε ζώνες επιρ­ρο­ής. Το θέμα της εθνι­κής ταυ­τό­τη­τας του Βρα­ζι­λιά­νου, δε μπο­ρεί να είναι προ­φα­νώς περί­πλο­κο όσο και επίμαχο».

Γνω­στές κατα­στά­σεις-κλη­ρο­νο­μιά της αποι­κιο­κρα­τί­ας σε όλες τις ηπεί­ρους με κοι­νά χαρα­κτη­ρι­στι­κά των προ­βλη­μά­των –παρ’ όλες τις επί μέρους καμιά φορά μεγά­λες δια­φο­ρές από χώρα σε χώρα που δεν έχουν ξεπε­ρα­στεί μέχρι σήμε­ρα και έχουν τις ρίζες τους στην επο­χή της μεγά­λης εξά­πλω­σης των ευρω­παϊ­κών δυνά­με­ων στη γη τα τελευ­ταία 500 χρό­νια που επέ­βα­λαν ένα «διαί­ρει και βασί­λευε». Ενιαία εθνο­ποί­η­ση και ανε­ξαρ­τη­σία μοιά­ζουν μέχρι σήμε­ρα σχε­δόν ακα­τόρ­θω­τα και αυτό οφεί­λε­ται σύμ­φω­να με τον ανθρω­πο­λό­γο Μάικλ Χέρ­τσφελντ, τον οποίο παρα­θέ­τει ο κος Πρα­τσί­νης στο Επί­με­τρο, στην «κρυ­πτο-αποι­κιο­κρα­τία». Άλλοι το ονο­μά­ζουν «νέο-αποι­κιο­κρα­τία». Οι θεω­ρί­ες αυτές συμ­φω­νούν στο ότι δεν έχει πραγ­μα­το­ποι­η­θεί ποτέ μια αλη­θι­νή ανε­ξαρ­τη­σία με ξεκά­θα­ρη για όλους εθνι­κή ταυ­τό­τη­τα των πρώ­ην υπο­τε­λών σε ευρω­παϊ­κές δυνά­μεις χωρών. Για να γίνουν τέτοιες χώρες «ενιαί­ες εθνι­κά, οικο­νο­μι­κά και κοι­νω­νι­κά» χρειά­ζο­νται οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις ενός άλλου κοι­νω­νι­κού-οικο­νο­μι­κού συστή­μα­τος. Όχι αυτό πάντως που επι­κρα­τεί στη γη εδώ και 500 χρόνια.

Μοι­ρα­στεί­τε το:

Μετάβαση στο περιεχόμενο