• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΘΕΣΗ DADA-AFRICΑ ΠΟΥ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΤΟ MUSEE DE L’ ORANGERIE ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ.

Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος //

Το 2016  με τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ανάπτυξη του “ντανταισμού “, αλλά και φέτος σε μεγάλα διεθνή εικαστικά κέντρα έχουν διοργανωθεί από Oργανισμούς, Μουσεία Σύγχρονης Τέχνης, Γκαλερί, Oμάδες καλλιτεχνών και διανοητών, εκθέσεις αφιερωμένες στο κίνημα DADA, με ανάλογες αναφορές, αναβιώσεις έργων αλλά και δράσεων, που εδράζονται στα διδάγματα και τα πρότυπα του κινήματος. Αν και η κριτική θεώρηση όλων αυτών που έχουν γίνει μέχρι στιγμής, τόσο σε μεγάλα εικαστικά κέντρα του εξωτερικού, όσο και αυτά που έχουν διοργανωθεί επετειακά στον τόπο μας, απέχουν πρακτικά από τις πεποιθήσεις και τις προθέσεις του συγκλονιστικού αντιεξουσιαστικού κινήματος, αφού το παρουσιάζουν μουσειολογικά ή επαναλαμβάνουν μάλιστα σκηνοθετημένες ορισμένες από τις διάσημες performance των πρωτοπόρων του. Προεκτείνουν έτσι τη σύγχυση σε ακροατήρια και θεατές, που τόσα χρόνια κατευθύνονται από τους κανόνες και τις προθέσεις του συστήματος διακίνησης και προβολής των έργων τέχνης. Όμως, έστω και με αυτούς τους τρόπους, τα μηνύματα του “ντανταισμού” παραμένουν ηχηρά και επίκαιρα και όσοι διαθέτουν ανοικτές κεραίες συλλαμβάνουν το πηγαίο πνεύμα του, που τροφοδοτήθηκε κύρια, καταλυτικά και ιδιαίτερα από τον εισαγόμενο αισθητικό πρωτογονισμό των Αφρικανικών και υπερποντίων κτήσεων της Γαλλίας, της Βρετανίας, του Βελγίου και άλλων αποικιοκρατών της Ευρώπης. Εν τούτοις η μεγάλη έκθεση που παρουσιάζεται από τον Οκτώβρη του 2017 και θα διαρκέσει μέχρι τον Φεβρουάριο του 2018 στο Μουσείο Ορανζερί  στο Παρίσι φωτίζει συγκριτικά και εντυπωσιακά ένα μεγάλο και μη ιδιαίτερα προβεβλημένο φάσμα όλων των συμβολικών αισθητικών πηγών που ώθησαν και ενδυνάμωσαν το dada αλλά και όλα τα προηγούμενα, σύγχρονα με αυτό καθώς και τα επόμενα από αυτό κινήματα  του μοντερνισμού.

ΕΙΣΟΔΟΣ ΣΤΟ MUSEE DE L' ORANGERIE, TUILERIES DU LOUVRE, PARIS

ΕΙΣΟΔΟΣ ΣΤΟ MUSEE DE L’ ORANGERIE, TUILERIES DU LOUVRE, PARIS

 Το διεθνές κίνημα του “ντανταισμού”, που ανέθρεψε σαν ευρηματική “νταντά” για νήπια ο επαναστατικός 20ος αιώνας, προβάλλει εμφανώς τις προθέσεις του σε σχέση με τα άλλα μεγάλα  εκφραστικά-στυλιστικά   κινήματα των  –ισμων που εμφανίστηκαν πριν ή και παράλληλα του.

Διαφέρει από τον “κυβισμό” που ανατέμνει και αναδιπλώνει χωροχρονικά τη φόρμα του αισθητικού αντικειμένου, με κορυφαίο τον Πικασσό και τα τερατικά πρόσωπα-μάσκες του, τον ονειρικό, και εφιαλτικό “υπερρεαλισμό” που αναλύει με ψυχογνωσιακές μεθόδους το υποσυνείδητο, με βάση την ψυχαναλυτική διαδικασία εφαρμόζοντας τα διδάγματα και το ξεκλείδωμα των δεδομένων της υποσυνείδητης ζωής από τα ταμπού και  τοτέμ του Φρόυντ, με τη χρήση της ψυχανάλυσης. 

Τα έργα των κινημάτων αυτών απευθυνόντουσαν αρχικά σε ειδικούς και γενικά στο ελιτίστικο κοινό. Αντίθετα ο “ντανταισμός”, απαίτησε τη συμμετοχή του κοινού και τη “θορυβώδη” δημόσια εμφάνιση των μελών του. Πριν, τα έργα της πρωτοπορίας ήταν εκτεθειμένα στους συμβατικούς χώρους του ατελιέ, της γκαλερί, των ιδιωτικών και κρατικών συλλογών κλπ, αλλά δεν ήταν στη δημόσια καθημερινή σφαίρα και προσιτά με αμεσότητα. 

ΕΚΘΕΣΗ DADA-AFRICA

Για να συνειδητοποιήσουμε την επαναστατικότητα αυτών των κινημάτων και τις τεράστιες ανατρεπτικές επιπτώσεις και προτάσεις τους είναι βασική η ιστορική μας προσέγγιση στην πρώιμη ρωσική avantgarde, από την οποία ξεκίνησε η σύγχρονη τέχνη και κύρια στον Βλαδίμηρο Μαγιακόφσκυ. Ο κορυφαίος επαναστάτης ποιητής, σε εκκεντρικές δημόσιες εμφανίσεις του γινόταν ένα ζωντανό κινούμενο έργο τέχνης. Ανάμεσα στα νέα δεδομένα για τους καλλιτέχνες-ερευνητές ήταν εκτός από τις μεθόδους της ψυχανάλυσης, τα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, επιτεύγματα που ήδη από την διατύπωση της θεωρίας της Σχετικότητας από τον Αινστάιν, είχαν επηρεάσει τις δυνατότητες πρόσληψης και απόδοσης του αισθητικού αντικειμένου, ιδιαίτερα στις πρώτες φάσεις του κυβιστικού κινήματος. Όλα αυτά τα δεδομένα διαμόρφωσαν την ανατρεπτικότητα των ντανταιστών ήδη από το 1915. Στην δεκαετία λοιπόν του 1920-30 άνθισε ακάθεκτο το “ντανταιστικό” κίνημα και έγιναν πολλές εκθέσεις που απελευθέρωσαν τους καλλιτέχνες και το κοινό από τα παραδοσιακά πρότυπα της κλασικής τέχνης. Εκτίθενται έργα που προέρχονται από σκουπίδια, πολυθεαματικές συνθέσεις και ready mades, όχι με αρμονικούς άξονες αλλά με αντιθετικές τάσεις που φθάνουν μέχρι και την καταστροφή τους. Συλλήψεις αναρχικής εκφραστικής θεώρησης που το κάθε τι μπορεί να “είναι” έργο τέχνης, εφόσον ο καλλιτέχνης το υπογράφει. Κύριος θεμελιωτής των θεωρητικών αυτών απόψεων ο Μαρσέλ Ντυσάν, που διαδραμάτισε για δεκαετίες καθοριστικό ρόλο με την αναπροσαρμογή των ready mades, την ακύρωση της χρηστικής λογικής και της τεχνικής και γενικά την νοητική διεργασία πίσω από κάθε δημιούργημα.

Όταν λοιπόν οι: Marcel Janco, Hugo Ball, Hans Richter ,Tristan Tzara, Hans ArpFr Picabia, Sophie Taeuber, Emmy Hennings, Richard Huelsenbeck και άλλοι καλλιτέχνες συνέλαβαν την ιδέα για μια παράσταση τύπου «καμπαρέ», με τραγούδια, απαγγελίες κειμένων, εκθέσεις έργων τους, σε αίθουσα που νοίκιασαν στη Ζυρίχη το 1916, ίδρυσαν το πρώτο Performance Center στην ιστορία. 

Η κυκλοφορία του φυλλαδίου Cabaret Voltaire, η διάδοση των «ντανταϊστικών» κειμένων και η ίδρυση της γκαλερί Dada, συνέτειναν στην εξάπλωση του κινήματος.

DADA-AFRICA , PARIS

DADA-AFRICA , PARIS

Οι καλλιτέχνες του δυναμικού αντιεξουσιαστικού κινήματος, με τις ανατρεπτικές και ριζοσπαστικές τάσεις τους διατυπωμένες και γραπτά στα μανιφέστα τους, έδωσαν τις θεωρητικές αναφορές, αλλά και τις πρακτικές εφαρμογές των νέων εκφραστικών μέσων. Η ταυτόχρονη ανάπτυξη της πλήρους αποσύνδεσης του καλλιτέχνη από την ακαδημαική παράδοση, με έντονη εμβέλεια, συνέτειναν στην εμφάνιση και αποδοχή νεωτεριστικών μορφών εικαστικής έκφρασης.

Οι “ντανταιστές” εκτός από την προσθήκη πραγματικών αντικειμένων στα έργα τους, κάτι που έκανε με ιδιαίτερη επιτυχία ο Kurt Schwitters, πρόσθεσαν στα έργα τους στοιχεία ζωντανής παράστασης που πολλές φορές θύμιζε πρωτόγονες τελετουργίες. Με άμεσες ή έμμεσες αναφορές στην εκφραστική δύναμη του αυθόρμητου βασίστηκε η δημιουργία των κάθε μορφής έργων.

DADA-AFRICA, PARIS

DADA-AFRICA, PARIS

Βέβαια  ο Μαρσέλ Ντυσσάν  θεωρητικοποίησε τις νέες αισθητικές απόψεις, ο Λάσλο Μοχόλυ-Νάγκυ ανάπτυξε τεράστιες δυνατότητες με τα έργα του στο πεδίο των φωτογραφικών εφαρμογών, όπως τα φωτοκολλάζ, τα φωνητικά ποιήματα και οι  εγκαταστάσεις στο περιβάλλον. Eπίσης ο Ραούλ Χάουσμαν με θεαματικό τρόπο πραγμάτωσε όλα εκείνα που πρότεινε στο θεωρητικό του κείμενο «Νέα Οπτική» ο Μοχόλυ-Νάγκυ.

Τυχαία αντικείμενα μεταμορφώθηκαν σε έργα τέχνης και ο Χάνς Άρπ είχε δηλώσει με ενθουσιασμό στη διάρκεια του Α΄ Παγκόσμιου: “…ενώ ο πόλεμος  ήταν στο φόρτε του εμείς κάναμε πειραματική μοντέρνα τέχνη!”

Κυριολεκτικά  στην έξαρση του κινήματος εφαρμόστηκε η ιδεολογική και αισθητική άποψη και θέση  απόρριψης  των κλασικών προτύπων, αστικών κατεστημένων προσεγγίσεων στο φαινόμενο της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η έμπρακτη κατάργηση των στεγανών μεταξύ διαφορετικών μορφών έκφρασης και η αλλαγή των προτύπων με πρωτόγονα και τοτεμικά σύμβολα εξω-ευρωπαικών πολιτισμών μπόλιασαν το κορεσμένο πνεύμα των Ευρωπαίων με το γήινο, προγονικό και “άλογο” πνεύμα των Αφρικανών ενάντια σε δυτικούς θεμελιώδεις κανόνες και οπτικές.

Η τωρινή έκθεση στο Μουσείο Ορανζερί στο Παρίσι καταδεικνύει με εύληπτο τρόπο πως η αφρικανική λαική, θρησκευτική και έντονα παγανιστική τέχνη, ακόμη και τα αντικείμενα της μαγείας (βουντού) είχαν επιρρεάσει όλους σχεδόν τους “υπερρεαλιστές” και τους “ντανταιστές”. 

DADA-AFRICA, PARIS

DADA-AFRICA, PARIS

Μάλιστα ορισμένοι όπως ο Αντρέ Μπρετόν, ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ, ο Πάμπλο Πικασσό, ο Μαξ Έρνστ, κριτικοί τέχνης, συλλέκτες όπως ο Πώλ Γκιγιώμ κ.α. είχαν αποκτήσει “πολύτιμες” συλλογές με “νέγρικα”, “βαρβαρικά” έργα των ανώνυμων Αφρικανών καλλιτεχνών. 

Η επιλεγμένη παράθεση στην έκθεση συναφών εκδόσεων και ντοκουμέντων συνθέτει ένα σύνολο πληροφοριών με σημαντική εκπαιδευτική αξία. Επίσης η πτέρυγα του Μουσείου με έργα σύγχρονων καλλιτεχνών που έχουν βασιστεί στα πρότυπα του DADA-AFRICA έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον οπτικοποιώντας τη διαχρονικότητα του κινήματος μέχρι τις μέρες μας. 

__________________________________________________________________________________________________________

Κώστας Ευαγγελάτος Ζωγράφος, Λογοτέχνης, θεωρητικός της τέχνης. Γεννήθηκε στο Αργοστόλι της Κεφαλονιάς. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ζωγραφική και αισθητική θεωρία της σύγχρονης τέχνης στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης (University The New School). Ζει και εργάζεται στην Αθήνα και την Κεφαλονιά. Εκθέτει έργα του στην Ελλάδα και το εξωτερικό.