• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

ΕΡΓΑΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ – ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ

Γράφει η Άννεκε Ιωαννάτου //

To Σικάγο στα χέρια των κομμουνιστών» (Νιου Γιορκ Τάιμς, 25 Ιουλίου 1877)

«Κομμουνιστές στο Σικάγο…13 νεκροί» (Νιου Γιορκ Τρίμπιουν, 28 Ιουλίου 1877)

«Κυριεύτηκε το Πίτσμπουργκ: Η πόλη ολοκληρωτικά στην κυριαρχία…του σατανικού πνεύματος του κομμουνισμού» (Νιου Γιορκ Ουόρλντ, 22Ιουλίου 1877)

Τα παραπάνω εμπρηστικά δημοσιεύματα, ενδεικτικά για την υστερία που πιάνει τους «από πάνω», όταν ο λαός οργανώνεται για τα δικαιώματά του, περιλαμβάνονται σε μια εξαιρετική μελέτη δύο Αμερικανών που κυκλοφόρησε το 1993 στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» και που δεν πρέπει να λείπει από τη βιβλιοθήκη μας: Η άγνωστη ιστορία του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ από τους Ρίτσαρντ Ο. Μπόγιερ και Χέρμπερτ Μ. Μορέ σε μετάφραση της Αθηνάς Παναγουλοπούλου.

Πρωτομαγιά και κάθε χρόνο ο απολογισμός είναι χειρότερος. Σε σχέση με πέρυσι άλλο ένα κομμάτι εργασιακών-κοινωνικών κατακτήσεων έχει αφαιρεθεί. Μαζί μ’ αυτό ροκανίζεται κι άλλο ένα από τα βασικότερα ανθρώπινα δικαιώματα: το δικαίωμα σε μια σίγουρη, ασφαλισμένη ζωή. Σ’ αυτή τη φάση, σήμερα τουλάχιστον, οι αντιδράσεις των αδικημένων μένουν πολύ πίσω από τις ανάγκες. Η μεγάλη ανάταση του 19ου και του 20ου αιώνα έχει αλλάξει προς το τέλος του περασμένου αιώνα και μετατράπηκε σε κλίμα απογοήτευσης, παθητικότητας και μοιρολατρείας. Επειδή το παρελθόν μπορεί να διδάξει πολλά, θα επιστήσουμε την προσοχή σ’ αυτό το βιβλίο το οποίο ρίχνει φως σε μια πλευρά των ΗΠΑ αρκετά ή και πλήρως άγνωστη: τους εργατικούς αγώνες.  Άγνωστη, γιατί συνήθως μαθαίνουμε για τη χώρα αυτή γκαγκστερισμούς, στρατιωτικές επεμβάσεις παντού στον κόσμο, σκοτωμούς σε σχολεία και πανεπιστήμια κλπ. Κι όμως, κι αυτή η χώρα είχε και μια άλλη πλευρά που εμφανίζεται σε βιβλία λογοτεχνικά, κοινωνιολογικά, πολιτικά, αλλά βεβαίως, δεν είναι αυτά που- για ευνόητους λόγους- διαφημίζονται στο μεγάλο εμπορικό κύκλωμα.

Κι όμως, οι ΗΠΑ είναι μια κοινωνία με ιστορία σκληρών ταξικών συγκρούσεων, με εργατικές θυσίες και ηρωικές ανιδιοτελείς πράξεις. Σ’ αυτή την ιστορία απευθύνεται το ως άνω βιβλίο που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1955. Δηλαδή την περίοδο του μακαρθισμού με τις υστερικές αντικομμουνιστικές διώξεις.  Το βιβλίο καλύπτει την ιστορία από τον εμφύλιο πόλεμο (1861-1865) μέχρι τον μακαρθισμό και ξεκινάει με τα εξής λόγια του Αβραάμ Λίνκολν*:

“Κάθε επιβουλή απέναντι στον εργάτη είναι προδοσία προς την Αμερική. […] Αν κάποιος σας πει ότι αγαπάει την Αμερική, αλλά μισεί τον εργάτη, είναι ψεύτης. Αν κάποιος άλλος σας πει ότι πιστεύει στην Αμερική, αλλά φοβάται τον εργάτη, είναι ανόητος. Με ευχαρίστηση βλέπω ότι επικρατεί ένα σύστημα εργασίας, όπου οι εργαζόμενοι μπορούν να απεργήσουν όταν το θέλουν…» (σελ. 11).

* Πρόεδρος των ΗΠΑ (1861-1865). Κατάργησε τη δουλεία. Δολοφονήθηκε το 1865.

Σφαίρες αντί για ψωμί

Το κάθε κεφάλαιο αρχίζει με ρήσεις και αποφθέγματα από εφημερίδες ή από προσωπικότητες της οικονομικής και πολιτικής ζωής χαρακτηριστικά για το κλίμα της εποχής στις ΗΠΑ. Έτσι, το δεύτερο κεφάλαιο φέρνει τον τίτλο «Δώστε τους σφαίρες αντί για ψωμί». Οι τρεις φράσεις στην αρχή του παρόντος άρθρου αποτελούν την επιβλητική αρχή αυτού του κεφαλαίου (σελ. 60). Στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου είχε γίνει μια μεγάλη λεηλασία, ένα μεγάλο φαγοπότι από μεγιστάνες. Το 1873, ωστόσο, ήρθε η εξίσου μεγάλη κρίση:

«Η καταστροφή ήρθε το 1873, μετά από μια περίοδο ακμής που δεν είχε προηγούμενο στην αμερικάνικη ιστορία. Σχολιάζοντας τα χρόνια ευημερίας μετά τον εμφύλιο, ο καθηγητής Άλαν Νέβινς, στο βιβλίο του «Η γέννηση της σύγχρονης Αμερικής», γράφει: «Περισσότερα αδράχτια βαμβακιού άρχισαν να γυρνούν, περισσότερα καμίνια με σίδερο άναψαν, περισσότερο ατσάλι φτιάχτηκε, περισσότερο κάρβουνο και χαλκός εξορύχτηκαν, περισσότερη ξυλεία πελεκήθηκε και πριονίστηκε, περισσότερα σπίτια και μαγαζιά χτίστηκαν και περισσότερα εργοστάσια κάθε είδους ιδρύθηκαν σ’ εκείνα τα χρόνια παρά σε οποιαδήποτε ίσης διάρκειας περίοδο της παλαιότερης ιστορίας μας. Μετά όμως ήρθε η εποχή των ισχνών αγελάδων» (σελ. 63/64).

Τεράστιες στρατιές ανέργων τριγύριζαν σε όλη τη χώρα και να, ο τύπος με όλα τα μέσα διέδιδε το γνωστό μύθο, ότι εσύ φταις για την ανεργία σου, για τη  μιζέρια σου. Μπορείς να βρεις δουλειά, φτάνει να το θέλεις:

«Στην πλειοψηφία τους, ο κλήρος και ο τύπος, υποστήριζαν ότι για την ανεργία δεν ευθύνεται η κατάρρευση της βιομηχανίας, αλλά η κατάρρευση του αμερικάνικου χαρακτήρα, του παλιού αμερικάνικου χαρίσματος να μπορείς να τα καταφέρνεις, να φέρνεις την κατάσταση στα μέτρα σου (σελ. 65).

Ο μύθος αυτός ακούγεται μέχρι σήμερα σε μια προσπάθεια να κάνουν το θύμα να αυτοενοχοποιείται για την κατάστασή του. Πολλά τέτοια θα συναντήσει ο αναγνώστης στο βιβλίο αυτό. Τα ίδια επιχειρήματα, οι ίδιες λογικές, η ίδια γλώσσα έχουν την ηλικία των ταξικών κοινωνιών και δη του καπιταλισμού.

Μια αποικία που γίνεται παγκόσμια δύναμη

Οι ΗΠΑ ήταν κάποτε αποικία της Μεγάλης Βρετανίας. Στα 1775-1783 διεξάχθηκε η Αμερικανική Επανάσταση ή Πόλεμος της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ ανάμεσα στη Μεγάλη Βρετανία και τις 13 της αποικίες στην αμερικάνικη ήπειρο. Τον 19ο αιώνα (1861-1865), όπως είδαμε παραπάνω, διεξάχθηκε ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στις βόρειες και τις νότιες πολιτείες. Από κει ξεκινάει το βιβλίο, γιατί κάπου από τότε- αφού είχε ολοκληρωθεί η εθνοποίηση της χώρας σε ενιαίο κράτος – ξεκίνησαν οργανωμένα οι ταξικοί πόλεμοι. Το βιβλίο μιλάει για τη «σιδερένια φτέρνα» (δείτε και το βιβλίο του Τζακ Λόντον με τον τίτλο αυτό!. Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»). Για τα τρυστ σαν «ευλογία» του πολιτισμού. Εντός εισαγωγικών βέβαια. Οι τίτλοι των επί μέρους κεφαλαίων είναι εκφραστικοί. Μιλούν από μόνοι τους και προσελκύουν τον αναγνώστη στην ατραπό της γνώσης. Το πόνημα αυτό των δύο Αμερικανών ερευνητών διαβάζεται σαν ένα απόλυτα ρεαλιστικό μυθιστόρημα. Περνάει συνεχώς από το ειδικό –μέσω προσώπων – στο γενικό του αγώνα και πάλι πίσω από το γενικό στο ειδικό συνδέοντας τα άτομα, τα πρόσωπα με την απίστευτη ηθική ανάτασή τους με τα μεγάλα ιστορικά επιτεύγματα  που συντελούνται από τα συγκεκριμένα πρόσωπα μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης.

Η σιδερένια φτέρνα

«Καθώς παρατηρούμε τα επιτεύγματα του ενωμένου κεφαλαίου, ανακαλύπτουμε την ύπαρξη των τραστ, των κοινοπραξιών και των μονοπωλίων. Πίσω από όλα αυτά ο πολίτης στενάζει και ποδοπατιέται μέχρι θανάτου από μια σιδερένια φτέρνα. Οι εταιρίες, που θα έπρεπε  να πειθαρχούν στους νόμους και να υπηρετούν το λαό, μετατρέπονται γρήγορα σε δυνάστες του λαού…» (σελ. 106)

Τάδε έφη ο πρόεδρος Γκρόβερ Κλίβελαντ στο ετήσιο μήνυμά του προς το Κογκρέσο το 1888. Δηλαδή δύο χρόνια μετά τις πνιγμένες στο εργατικό αίμα διαδηλώσεις και απεργίες των πρώτων ημερών του Μάη του 1886  στο Σικάγο για το οχτάωρο που στάθηκε η αφορμή για την καθιέρωση της Πρωτομαγιάς σαν παγκόσμια μέρα της εργατικής τάξης.

Και επαυξάνει ωμά, αλλά με ειλικρίνεια ο μεγιστάνας των σιδηροδρόμων Τζέι Γκουλντ πριν την απεργία του 1886 στο νοτιοδυτικό σιδηροδρομικό σύστημα: «Μπορώ να προσλάβω τη μισή εργατική τάξη και να τη βάλω να σκοτώσει την άλλη μισή» (σελ. 106)

Θα φύγουμε τώρα από τα πρώτα χρόνια των εργατικών αγώνων και τη βασανιστική, αιματηρή πορεία τους προς τις πρώτες μορφές οργάνωσης και θα προχωρήσουμε στον 20ο αιώνα όπου ο αγώνας έχει εντατικοποιηθεί. Το 5ο κεφάλαιο με τον εύγλωττο τίτλο Κόλαση στα βραχώδη όρη ετοιμάζει τον αναγνώστη με τα εξής λόγια του Χένρι Τζορτζ του νεότερου, στο Νιου Γιορκ Αμέρικαν στις 12 Ιουνίου του 1904:

«Η εκπληκτική κατάσταση εδώ στο Κολοράντο είναι ότι…οι αρχές χρησιμοποιούν το στρατό και όλες τους τις δυνάμεις στην καταπάτηση των ίδιων τους των νόμων. Ο κύριος στασιαστής…εναντίον των νόμων του κράτους είναι ο κυβερνήτης και οι στρατιώτες του…οι εκπρόσωποι των…ιδιοκτητών χυτηρίων και μεταλλείων του Κολοράντο. Ο νόμος των όπλων βρίσκεται αντιμέτωπος με το νόμο που θεσπίζεται μετά από δημοκρατικές εκλογές» (σελ. 231).

Ηνωμένες Πολιτείες των καπιταλιστών

Μια και τα αποφθέγματα των μεγιστάνων του πλούτου και των πολιτικών τους υπαλληλων-κυβερνητών είναι πιο αποκαλυπτικά για την ουσία του συστήματος, ας ακούσουμε τον πρόεδρο Γούντρο Ουίλσον στη Νέα Ελευθερία, Νέα Υόρκη 1913:  «Τα αφεντικά της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών είναι οι ενωμένοι καπιταλιστές και βιομήχανοι των ΗΠΑ» (σελ. 231).

Θυμάστε τι έγραφε ο Λένιν το 1916 με αφορμή το σύνθημα των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης;  Ότι σε καπιταλιστικές συνθήκες δεν μπορεί να είναι παρά μια αντιδραστική ένωση. Το παράδειγμα ήδη υπήρχε. Υπερατλαντικά, όπως είδαμε από το ειλικρινές απόφθεγμα του προέδρου Ουίλσον.

Και η άλλη πλευρά του νομίσματος

Ωστόσο, ο ίδιος ήξερε πολύ καλά την αλήθεια σ’ ό, τι αφορά την άλλη πλευρά του νομίσματος λέγοντας την ίδια χρονιά στην ίδια εφημερίδα:

«Οι μεγάλες, αγωνιζόμενες μάζες των ανώνυμων ανθρώπων που βρίσκονται στη βάση των πάντων αποτελούν τη δύναμη που ανυψώνει την κοινωνία. Ένα έθνος είναι τόσο σπουδαίο, όσο σπουδαία είναι η βάση του και μόνο τόσο» (σελ. 281).

Στην ίδια σελίδα οι συγγραφείς του βιβλίου αναφέρουν το λόγο αυτής της άλλης πλευράς του νομίσματος παραθέτοντας απόσπασμα από το κάλεσμα του ιδρυτικού συνεδρίου των Βιομηχανικών Εργατών του Κόσμου, το 1905:

«Τα παγκόσμια οικονομικά δεινά που μαστίζουν την εργατική τάξη μπορούν να εξαλειφθούν μόνο με τη δημιουργία ενός παγκόσμιου εργατικού κινήματος. Ένα τέτοιο κίνημα της εργατικής τάξης είναι αδύνατο όσο υπάρχει η κατά επάγγελμα διάσταση και οι χωριστές συμφωνίες γύρω από τους μισθούς με την εργοδοσία, που ευνοούν μόνον αυτήν και βλάπτουν όλα τα άλλα επαγγέλματα της ίδιας βιομηχανίας και όσο γίνεται άσκοπη σπατάλη δυνάμεων σε αναποτελεσματικούς δικαστικούς αγώνες, οι οποίοι εξυπηρετούν μόνο την αύξηση της προβολής των ανώτερων στελεχών των συνδικάτων».

Η καταλυτική δύναμη του μεγάλου κραχ

Το 1929 ήρθαν τα χρόνια της καταστροφής, τελείωσε η λεγόμενη «χρυσή τρέλα» του γρήγορου πλουτισμού των ολίγων.

«Η κρίση του 1929, όπως και οι κρίσεις του 1873, 1884, 1893, 1907 και 1921, ήταν το αποτέλεσμα της εγγενούς αντίθεσης μιας βιομηχανίας που λειτουργούσε κοινωνικά, αλλά ήταν ιδιωτική. Μιας οικονομίας που στηριζόταν στους πολλούς οι οποίοι αμείβονταν με λίγα, και ανήκε στους λίγους οι οποίοι έπαιρναν σχεδόν τα πάντα»,

 σύμφωνα με τους συγγραφείς (σελ. 416). Είχαν, ωστόσο, προηγηθεί χρόνια αδυσώπητων διωγμών και απαγχονισμών συνδικαλισμένων εργατών, με την κατηγορία του «ξένου πράκτορα», επειδή συνδικαλίστηκαν ή ίδρυσαν συνδικάτο.  Είναι και οι γνωστές προδοσίες ηγεσιών μεγάλων συνδικάτων. Μέχρι και το μίσος οργανώθηκε, όπως μας διηγούνται οι συγγραφείς σ’ ένα υποκεφάλαιο με τον εύστοχο τίτλο Μίσος ΑΕ (σελ. 366):

«Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν κάθε πράξη κρινόταν καλή ή κακή ανάλογα με τα κέρδη που έφερνε, ακόμα και η οργάνωση του μίσους έγινε επικερδής επιχείρηση. Απέφερε εκατομμύρια σε όσους ήξεραν πώς να χειριστούν, να ενθαρρύνουν και να εντείνουν το μίσος μιας μερίδας του πληθυσμού προς μια άλλη».

Η οργανωμένη οργή

Όμως, υπάρχουν και τα σταφύλια της οργής. Το Κεφάλαιο Νίκη αρχίζει με τα εξής λόγια του Τζον Λ. Λιούης* της 6ης Ιουλίου του 1936:

«Ας προσπαθήσει ο οποιοσδήποτε οικονομικός τύραννος ή χυδαίος μισθοφόρος να χρησιμοποιήσει τη δύναμή του ενάντια στο τεράστιο κύμα του ανθρώπινου αισθήματος που παίρνει μορφή μέσα στις καρδιές τριάντα εκατομμυρίων εργατών, τριάντα εκατομμυρίων αγωνιστών για τη δημοκρατία στη βιομηχανία και για συμμετοχή στους καρπούς της…» (σελ. 487).

Λόγια που κρύβουν ήδη τη στροφή προς μια λύση «εντός των τειχών» του καπιταλισμού… Αυτό δεν αφαιρεί τίποτα από την αξία του βιβλίου, που σύμφωνα με τους συγγραφείς του είναι η ιστορία της οργανωμένης εργατικής τάξης που μπόρεσε και ενώθηκε ενάντια στην εξουσία των μονοπωλίων. Μια πάλη που συνεχίζεται και σήμερα και γίνεται όλο και πιο αναγκαία.

*O Τζον Λ. Λιούης ήταν πρόεδρος των Ενωμένων Εργατών Ορυχείων (UMW) για 40 χρόνια (1919-1960) και η κινητήρια δύναμη πίσω από την ίδρυση του Συνεδρίου Βιομηχανικών Οργανώσεων τη δεκαετία του 30 του περασμένου αιώνα.

_______________________________________________________________________________________________________

Άννεκε Ιωαννάτου, Doctoral κλασικής φιλολογίας, νεοελληνικής και συγκριτικής γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης. Κριτικός λογοτεχνίας, μεταφράστρια. Μετέφρασε το «Η εξέγερση του Σπάρτακου» του Ρίγκομπερτ Γκίντερ, καθώς και το «Αντι-Ντίρινγκ» του Φρίντριχ Ενγκελς. Από τον Απρίλη του 1996 ήταν παραγωγός ραδιοφωνικής εκπομπής για το βιβλίο στον «902 Αριστερά στα FM» και από τον Απρίλη του 2007 τηλεοπτικής εκπομπής για το βιβλίο στον ίδιο σταθμό.