• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Η «Δουνκέρκη» του Κρίστοφερ Νόλαν: αντιπολεμικά αλλά και εθνικιστικά μηνύματα

Γράφει ο Ειρηναίος Μαράκης //

Παρακολούθησα με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον τη «Δουνκέρκη» του Κρίστοφερ Νόλαν μια δυναμική, νευρώδης, γεμάτη ένταση ταινία που όλοι/ες καλό είναι να δουν και η οποία προσεγγίζει χωρίς να θέλει να εμβαθύνει ιστορικά στην μάχη της Δουνκέρκης κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου όπου οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι Σύμμαχοι τους εγκλωβισμένοι περίμεναν στα βόρεια παράλια της Γαλλίας είτε την σφαγή από τις γερμανικές δυνάμεις, είτε την παράδοση σε αυτές, χωρίς όμως τελικά να συμβαίνει τίποτα από τα δύο…

Ταινία αγωνίας και επιβίωσης με αντιπολεμικά μηνύματα

Είναι μια ταινία επιβίωσης, όπως επισημαίνει και ο ίδιος ο σκηνοθέτης, αλλά και μια ταινία αγωνίας, κυρίως αγωνίας, με όλα τα γνώριμα στοιχεία της φιλμικής παραγωγής του Νόλαν – τον χρόνο, τον ρόλο και τη σκέψη του ανθρώπινου παράγοντα μπροστά σε κρίσιμες καταστάσεις κτλ – που βάζει τον θεατή κατευθείαν και χωρίς πολλές λεπτομέρειες στο να κατανοήσει την βαρβαρότητα του πολέμου, την βία που παράγει αυτή η κατάσταση σωματικά και ψυχολογικά, ο Νόλαν εστιάζει ιδιαίτερα στον ψυχολογικό τομέα, και που είναι βέβαια αντιηρωική, χωρίς να ωραιοποιεί καταστάσεις. Και πως να γίνει αλλιώς, όταν ξέρεις, ως θεατής αλλά και αντίστοιχα ως μέρος του καστ, πως ο Εχθρός – οι Γερμανοί στην ταινία ελάχιστα αναφέρονται και φαίνονται ως σκοτεινά πρόσωπα μόνο προς το τέλος – είναι εκεί, έτοιμος να ισοπεδώσει και να τρομοκρατήσει το φρόνημα και το μυαλό σου.

Με λίγα λόγια, ο Νόλαν ως ένας αφηγητής πρώτου βαθμού, για να το πω και λογοτεχνικά, που αφηγείται μιαν ιστορία στην οποία δεν μετέχει, φτιάχνει μια ταινία που δεν εστιάζει συνολικά στην ανωτερότητα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, κι ας κλείνει με τις σχετικές θριαμβολογίες της εποχής του Τσώρτσιλ και των ΜΜΕ για την επιτυχημένη επιστροφή των νέων στρατιωτών που θα ήταν χρήσιμοι σε πιθανή επόμενη επέμβαση των Γερμανών στη χώρα, αλλά φτιάχνει μια ιστορία όπου ο θεατής όπως κι οι στρατιώτες στη Δουνκέρκη δεν βρίσκει τη γαλήνη και την πνευματική ηρεμία που χρειάζονται… Γι’ αυτό ακριβώς κι επειδή η μοίρα των στρατιωτών στη Δουνκέρκη είναι κοινή, ο σκηνοθέτης δεν εστιάζει ιδιαίτερα σε κάποιον χαρακτήρα αλλά μόνο στο πρόσωπα που είναι απαραίτητα για την εξέλιξη του δράματος. Να σημειώσω σε αυτό το σημείο πως αντικειμενικά και μόνο, η «Δουνκέρκη» αποτελεί εξ ορισμού μια πολεμική ταινία, καθώς αναφέρεται σε ένα πολεμικό γεγονός αλλά παρόλα περιέχει ξεκάθαρα αντιπολεμικά μηνύματα, θα έλεγα όμως με σχετική βεβαιότητα πως αυτά τα μηνύματα δεν ήταν στην πρόθεση του σκηνοθέτη – απλά είναι η συγκεκριμένη κατάσταση που τα παράγει.

dunkirk2

Μια όχι και τόσο αποστασιοποιημένη… αποστασιοποίηση

Ο Νόλαν, όπως και ο ίδιος υποστηρίζει, δεν έχει σκοπό να καταγράψει το σύνολο αυτής της ιστορίας, γι’ αυτό ακριβώς λειτουργεί χρησιμοποιώντας ένα κάποιο είδος αποστασιοποίησης (ελάχιστη, γενικόλογη και επιφανειακή αναφορά στους Γερμανούς, κανένας τονισμός στους χαρακτήρες του δράματος έχοντας μόνο τις πολύ απαραίτητες αναφορές κτλ) που δίνουν στην ταινία μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιαιτερότητα. Όμως όσο και να μην διεκδικεί ο σκηνοθέτης την αναπαράσταση της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής στην κινηματογραφική του προσπάθεια, κατά βάθος δεν αποφεύγει διάφορα λάθη που μόνο ασυνείδητα δεν μπορεί να τα πει κανείς, δημιουργώντας μια αποστασιοποίηση όχι και τόσο… αποστασιοποιημένη.

Κι αυτό δεν έχει να κάνει με τίποτα άλλο παρά με το γεγονός πως η ταινία εστιάζει αποκλειστικά και μόνο στον βρετανικό παράγοντα, χωρίς να επιθυμεί να αναδείξει διάφορα στοιχεία της περιόδου, καταλήγοντας στην ουσία να υιοθετεί την κυρίαρχη βρετανική αφήγηση στο ζήτημα. Για παράδειγμα, οι Γάλλοι αναφέρονται ως ένας δεύτερος, ήσσονος σημασίας παράγοντας στην υπόθεση της Δουνκέρκης που είχαν αναλάβει τον ρόλο της περιμετρικής προστασίας της περιοχής, αποσκοπώντας στην δημιουργία μιας ζώνης που θα μπορούσε να στηρίξει μια αντεπίθεση των Συμμάχων την ίδια ώρα που οι βρετανικές δυνάμεις προσανατολίζονταν σε άτακτη υποχώρηση, γι’ αυτό και αποφάσισαν την σχετική αποχώρηση από μόνοι τους. Άλλο παράδειγμα είναι ότι ούτε ένας Μουσουλμάνος στρατιώτης της Ινδικής Χερσονήσου δεν εμφανίζεται, κι ήταν εκείνοι οι άνθρωποι που συμμετείχαν ενεργά στις πολεμικές δράσεις της Βρετανίας, με την υπόσχεση ότι θα δημιουργηθεί ανεξάρτητο μουσουλμανικό κράτος (το μετέπειτα Πακιστάν) ενώ αποφεύγονται όπως ο διάολος το λιβάνι οι ουσιαστικές αναφορές στις πραγματικές ευθύνες της βρετανικής κυβέρνησης σχετικά με τη Δουνκέρκη ενώ και σε καθαρά κινηματογραφικές στιγμές της ταινίας, όπως στις αερομαχίες πάνω από την θάλασσα, υπερτερεί ο βρετανικός παράγοντας.

Επίλογος

Θα σχολιάσει εδώ ο καλοπροαίρετος αναγνώστης δεν είναι δουλειά του κινηματογράφου να δίνει μαθήματα ιστορίας και θα έχει, προφανώς, δίκιο. Η αλήθεια είναι πως βλέπουμε τις διάφορες ταινίες όχι για την πιστή απεικόνιση της ιστορικής πραγματικότητας και της αλήθειας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε ή ότι έχουμε το δικαίωμα να αγνοούμε την ιστορία, τα πραγματικά γεγονότα και τις υλικές συνθήκες πίσω από αυτά. Φυσικά, ο κινηματογράφος, όπως και η τέχνη γενικότερα, έχουν τους δικούς τους κανόνες και ρυθμούς αλλά και πάλι δεν πρέπει να παραβλέψουμε ότι πίσω από κάθε πολιτική/αισθητική/κοινωνική πράξη μπορεί να κρύβεται μια συγκεκριμένη ιδεολογική θέση που είτε προκρίνει την αποστασιοποίηση με τον τρόπο του Μπρεχτ, θέλοντας δηλαδή να προβληματίσει τον θεατή, είτε που στο όνομα μιας καθαρής, ανόθευτης αφήγησης, και με ένα αφηγητή που δεν έχει άμεση σχέση με τα γεγονότα, προσφέρει από την μία ένα πλούτο αληθινών συναισθημάτων αλλά και που προχωράει στην αποδοχή της κυρίαρχης άποψης για την ιστορία του: γιατί, πώς να το κάνουμε, η ταινία παράγει την κυρίαρχη ιδεολογία και αφήγηση – ακόμα και εάν αυτό δεν το έχει στους άμεσους στόχους της.

Νομίζω πως η «Δουνκέρκη» του Κρίστοφερ Νόλαν είναι μια μεγάλη καλλιτεχνική επιτυχία, με σαφέστατα αντιπολεμικά και… εθνικιστικά μήνυμα αλλά και μια ταινία που αξίζει να παρακολουθήσει κάποιος γιατί είναι η επιτομή της αγνής (αλλά όχι ανόθευτης) κινηματογραφικής απόλαυσης. Παρόλες όμως τις ισχυρές αντιφάσεις και τα λάθη της «Δουνκέρκης», που ήδη ανέπτυξα στις προηγούμενες γραμμές, αξίζει να σημειωθεί ότι το πατριωτικό και εθνικιστικό στοιχείο στην ταινία είναι απλά συμπληρωματικό (μπροστά στα μάτια του θεατή που δεν γνωρίζει την πραγματική ιστορία, τουλάχιστον). Γι’ αυτό ο θεατής καλό είναι όταν προσεγγίζει τέτοιες προσπάθειες να έχει καθαρό μυαλό και τη σωστή ιστορική γνώση, δηλαδή όχι την επικρατούσα, για να κρίνει και να συγκρίνει πράγματα. Για παράδειγμα, διαφορετικά λειτουργεί το εθνικιστικό στοιχείο για τον Βρετανό και Αμερικάνο θεατή, διαφορετικά για τον Γάλλο και φυσικά, διαφορετικά για τον Έλληνα που έχει πάρει της μετρητοίς τη δήλωση του Νόλαν ότι δεν κάνει ιστορική ταινία.

Όμως όλες οι αναλύσεις, και αυτή η φλύαρη που προηγήθηκε, δεν είναι τίποτα εάν δεν ολοκληρωθεί η προβολή της ταινίας. Βλέπετε, είναι το τέλος όπου η ίδια η ταινία μας δίνει το κλειδί για την ερμηνεία της, καθώς το κλείσιμο της ταινίας δεν είναι το συνηθισμένο κλείσιμο ενός τυπικού μπλοκμπάστερ της σειράς, με τις δυνατές και επικές μουσικές που παίζουν μέχρι να πέσουν οι τίτλοι τέλους δημιουργώντας ένα πανηγυρικό κλίμα, αλλά αντίθετα μας με τις παύσεις που δημιουργεί, δείχνει ότι πίσω από τις θριαμβολογίες του Τσώρτσιλ επικρατεί η σιωπή και η περίσκεψη για όλα όσα προηγήθηκαν. Κι αυτό το κλείσιμο δεν είναι μάλλον μία τυχαία σύμπτωση που βρέθηκε στο σενάριο αλλά μία συνειδητή επιλογή του σκηνοθέτη.