Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Η «κόκκινη» Μέριλιν Μονρόε στο στόχαστρο του Μακαρθισμού

Γρά­φει ο Νίκος Μότ­τας //

«Μια ηθο­ποιός δεν είναι μηχα­νή, όμως έτσι σε αντι­με­τω­πί­ζουν. Ως μια μηχα­νή που παρά­γει χρή­μα­τα». Η φρά­ση αυτή δεν ανή­κει σε κάποιον δια­νο­ού­με­νο, συγ­γρα­φέα ή επι­στή­μο­να αλλά σε μια γυναί­κα που ολό­κλη­ρη η σύντο­μη ζωή της συν­δέ­θη­κε άρρη­κτα με την βιο­μη­χα­νία του θεά­μα­τος. Ο λόγος για την εμβλη­μα­τι­κή σταρ του Χόλι­γουντ Μέρι­λιν Μον­ρόε, μια από τις πλέ­ον δημο­φι­λείς προ­σω­πι­κό­τη­τες στην ιστο­ρία της έβδο­μης τέχνης.

Η συμπλή­ρω­σή φέτος 60 χρό­νων από τον θάνα­τό της και η κυκλο­φο­ρία μιας νέας, αμφι­λε­γό­με­νης, ται­νί­ας με θέμα την ζωή της («Blonde», Netflix) απο­τέ­λε­σαν αφορ­μή για να επα­νέλ­θει στο προ­σκή­νιο η συζή­τη­ση για την πτυ­χή εκεί­νη της προ­σω­πι­κό­τη­τας της Μον­ρόε που το Χόλι­γουντ φρό­ντι­σε καλά να μεί­νει στο σκο­τά­δι. Και αυτό διό­τι πίσω από την περ­σό­να της χαζού­λας ξαν­θιάς που δοξά­στη­κε ως σύμ­βο­λο του σεξ τη δεκα­ε­τία του 1950 φαί­νε­ται πως υπήρ­χε μια γυναί­κα με κοι­νω­νι­κές, πολι­τι­κές ανη­συ­χί­ες ακό λλά και βαθύ αίσθη­μα δικαιοσύνης.

Αυτός ήταν και ο βασι­κός λόγος που η Μον­ρόε – κατά κόσμον Νόρ­μα Τζιν Μόρ­τεν­σον – μπή­κε στο στό­χα­στρο του βαθέ­ως κατε­στη­μέ­νου των ΗΠΑ, ιδιαί­τε­ρα σε μια επο­χή που ο Μακαρ­θι­σμός είχε εξα­πο­λύ­σει κυνή­γι μαγισ­σών. Το 2012, με αφορ­μή την συμπλή­ρω­ση πενή­ντα χρό­νων από τον θάνα­τό της, δόθη­καν για πρώ­τη φορά στη δημο­σιό­τη­τα φάκε­λοι του FBI με θέμα τις πολι­τι­κές από­ψεις και δρα­στη­ριό­τη­τες της χολι­γου­ντια­νής σταρ. Από τα έγγρα­φα προ­έ­κυ­ψε η πλη­ρο­φο­ρία ότι η Μέρι­λιν ξεκί­νη­σε να προ­σελ­κύ­ει το ενδια­φέ­ρον των αμε­ρι­κα­νι­κών υπη­ρε­σιών το 1955, χρο­νιά έναρ­ξης της σχέ­σης της ηθο­ποιού με τον σπου­δαίο θεα­τρι­κό συγ­γρα­φέα Άρθρουρ Μίλερ. Άνθρω­πος προ­ο­δευ­τι­κών αντι­λή­ψε­ων που σε πολ­λά έργα του («ο Θάνα­τος του Εμπο­ρά­κου», κ.α) κατέ­κρι­νε το περί­φη­μο «αμε­ρι­κά­νι­κο όνει­ρο» και την ζώσα πραγ­μα­τι­κό­τη­τα του καπι­τα­λι­σμού, ο Μίλερ υπήρ­ξε ο ίδιος θύμα της παρά­νοιας του Μακαρ­θι­σμού. Το 1954 οι αρχές του αφαί­ρε­σαν το δια­βα­τή­ριο, ενώ το 1956 κλή­θη­κε ενώ­πιον της Επι­τρο­πής Αντια­με­ρι­κα­νι­κών Δρα­στη­ριο­τή­των όπου του ζητή­θη­κε να κατα­δώ­σει συνα­δέλ­φους του που είχαν ανα­πτύ­ξει φιλο­κομ­μου­νι­στι­κή δρά­ση. Η γεν­ναία άρνη­ση του Μίλερ να γίνει χαφιές του χάρι­σε μια περί­ο­πτη θέση στη μαύ­ρη λίστα του FBI και των άλλων κρα­τι­κών υπη­ρε­σιών των ΗΠΑ.

Το FBI ουδέ­πο­τε βρή­κε καμία από­δει­ξη ότι η Μον­ρόε ήταν μέλος του Κομ­μου­νι­στι­κού Κόμ­μα­τος των ΗΠΑ. Είχε, ωστό­σο, ισχυ­ρές ενδεί­ξεις ότι η διά­ση­μη ηθο­ποιός δια­κα­τέ­χο­νταν από «αρι­στε­ρές από­ψεις». Στις αρχές του 1960, σε έκθε­ση του αρμό­διου πρά­κτο­ρα που είχε ανα­λά­βει την έρευ­να προς τον τότε διευ­θυ­ντή του FBI, τον Τζέι Έντ­γκαρ Χού­βερ ανα­φέ­ρο­νταν τα εξής: «Είναι βέβαιο ότι είναι αρι­στε­ρών πεποι­θή­σε­ων. Παρ’ όλα αυτά δεν προ­κύ­πτει κάποια δια­σύν­δε­σή της με το Κομ­μου­νι­στι­κό Κόμ­μα στο Λος Άντζε­λες». Εδώ, βέβαια, πρέ­πει να επι­ση­μαν­θεί ότι στις ΗΠΑ της Μακαρ­θι­κής περιό­δου, εν μέσω του Ψυχρού Πολέ­μου, ο χαρα­κτη­ρι­σμός «αρι­στε­ρός», ή ακό­μη και «προοδευτικός/φιλελεύθερος», ήταν ταυ­τι­σμέ­νος με τον φιλο­σο­βιε­τι­σμό και τον κομ­μου­νι­σμό. Στο από­γειο της αντι­κομ­μου­νι­στι­κής εκστρα­τεί­ας τη δεκα­ε­τία του 1950, εκα­το­ντά­δες εργα­ζό­με­νοι στον χώρο του κινη­μα­το­γρά­φου, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων επι­φα­νών σκη­νο­θε­τών, ηθο­ποιών, σενα­ριο­γρά­φων και παρα­γω­γών, διώ­χθη­καν με την κατη­γο­ρία της «φιλο­κομ­μου­νι­στι­κής δρά­σης». Συνο­δοι­πό­ροι του Μακαρ­θι­σμού σε αυτό το κυνή­γι μαγισ­σών στά­θη­καν διά­ση­μοι παρα­γω­γοί όπως ο αντι­κομ­μου­νι­στής Ουόλντ Ντίσ­νεϊ, αλλά και σκη­νο­θέ­τες όπως ο Ελία Καζάν, ο οποί­ος αμαύ­ρω­σε μια για πάντα την φήμη του κατα­δί­δο­ντας στις αρχές μια σει­ρά συνα­δέλ­φους του, μετα­ξύ των οποί­ων και ο Ζιλ Ντασέν.

Η Μέρι­λιν Μον­ρόε με τον Άρθουρ Μίλερ.

Από τα αρχεία του FBI προ­κύ­πτει το γεγο­νός ότι οι υπη­ρε­σί­ες ασφα­λεί­ας των ΗΠΑ εστί­α­ζαν στις σχέ­σεις και τα ταξί­δια της Μέρι­λιν Μον­ρόε στο εξω­τε­ρι­κό. Για παρά­δειγ­μα, επι­ση­μαί­νε­ται η αίτη­ση για βίζα που φέρε­ται να είχε κατα­θέ­σει η χολι­γου­ντια­νή σταρ το 1955 προ­κει­μέ­νου να ταξι­δέ­ψει στην Σοβιε­τι­κή Ένω­ση. Με επι­στο­λή του στο αμε­ρι­κα­νι­κό υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών, ο Τζ. Έντ­γκαρ Χού­βερ σημεί­ω­νε ότι ο μάνα­τζερ της Μέρι­λιν είχε στεί­λει εκ μέρους της αίτη­μα για βίζα στην σοβιε­τι­κή πρε­σβεία στην Ουά­σινγ­κτον. Σύμ­φω­να με την εφη­με­ρί­δα «Daily Worker», το ταξί­δι εντάσ­σο­νταν στο πλαί­σιο προ­γράμ­μα­τος του Εθνι­κού Ιδρύ­μα­τος Τέχνης για την ενί­σχυ­ση των πολι­τι­στι­κών σχέ­σε­ων ΗΠΑ-ΕΣΣΔ. Μπο­ρεί το ταξί­δι να μην πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε ποτέ, όμως και μόνο η δήλω­ση της Μον­ρόε ότι «ανυ­πο­μο­νεί να επι­σκε­πτεί τη Ρωσία και άλλες χώρες», που δημο­σιεύ­θη­κε στην «Daily Worker», ήταν αρκε­τή για να προ­κα­λέ­σει το ζωη­ρό ενδια­φέ­ρον του FBI.

Το ίδιο ενδια­φέ­ρον έδει­ξε το Ομο­σπον­δια­κό Γρα­φείο Πλη­ρο­φο­ριών και για την φιλία που ανέ­πτυ­ξε η ηθο­ποιός με τον Φρέ­ντε­ρικ Βάντερ­μπιλτ Φιλντ, έναν Αμε­ρι­κά­νο που ζού­σε στο Μεξι­κό και τον οποίο η μεγα­λο­α­στι­κή οικο­γέ­νεια του είχε απο­κλη­ρώ­σει εξαι­τί­ας των αρι­στε­ρών πεποι­θή­σε­ών του. Στην αυτο­βιο­γρα­φία του, που εκδό­θη­κε χρό­νια αργό­τεα, ο Φιλντ έγρα­φε για την Μέρι­λιν: «Μας έλε­γε για τα βαθιά συναι­σθή­μα­τα που έτρε­φε για τα κοι­νω­νι­κά δικαιώ­μα­τα, την ισό­τη­τα των μαύ­ρων, αλλά και τον θαυ­μα­σμό της για όσα συνέ­βαι­ναν στην Κίνα, τον θυμό της για το κυνή­γι μαγισ­σών ενά­ντια στους φιλο­κομ­μου­νι­στές, τον Μακαρ­θι­σμό και το μίσος της για τον Τζ. Έντ­γκαρ Χού­βερ». Σύμ­φω­να με τα αρχεία του FBI, η Μον­ρόε πραγ­μα­το­ποί­η­σε το τελευ­ταίο της ταξί­δι στο Μεξι­κό τον Φλε­βά­ρη του 1962, λίγους μόλις μήνες πριν τον μυστη­ριώ­δη θανα­τό της στο Λος Άντζελες.

Ο θάνα­τος της Μον­ρόε σε ηλι­κία 36 ετών στις 4 Αυγού­στου 1962, που σύμ­φω­να με την επί­ση­μη εκδο­χή προ­ήλ­θε από υπερ­βο­λι­κή δόση υπνω­τι­κών χαπιών, δεν σήμα­νε το τέλος των ερευ­νών του FBI. Το τελευ­ταίο έγγρα­φο της υπη­ρε­σί­ας που ανα­φέ­ρε­ται στην ηθο­ποιό συντά­χθη­κε το 1973, δηλα­δή έντε­κα χρό­νια μετά τον αδό­κη­το χαμό της. Το ερώ­τη­μα «για­τί το FBI συνέ­χι­ζε τις έρευ­νες για την Μον­ρόε μια δεκα­ε­τία μετά το θάνα­τό της» παρα­μέ­νει ανα­πά­ντη­το, όπως ανα­πά­ντη­τα παρα­μέ­νουν δεκά­δες ερω­τή­μα­τα ανα­φο­ρι­κά με μια σει­ρά πτυ­χές της σύντο­μης αλλά έντο­νης ζωής της χολι­γου­ντια­νής σταρ.

Ποιά ήταν, λοι­πόν, η σχέ­ση της Νόρ­μα Τζιν Μόρ­τεν­σον με την κομ­μου­νι­στι­κή ιδε­ο­λο­γία; Κανείς δε μπο­ρεί να απα­ντή­σει με βεβαιό­τη­τα. Ουδέ­πο­τε απο­δεί­χθη­κε οποια­δή­πο­τε, άμε­ση ή έμμε­ση, σχέ­ση της με το Κομ­μου­νι­στι­κό Κόμ­μα, όπως ουδέ­πο­τε βρέ­θη­κε κάποιο στοι­χείο που να απο­δει­κνύ­ει φιλο­κομ­μου­νι­στι­κή δρά­ση. Αυτό που, ωστό­σο, μοιά­ζει να είναι ξεκά­θα­ρο είναι πως πίσω από το δημό­σιο προ­φίλ του «sex symbol» και της «αφε­λούς ξαν­θιάς», που καλ­λιέρ­γη­σε η ίδια στο πλαί­σιο της κινη­μα­το­γρα­φι­κής της καριέ­ρας, υπήρ­χε ένας άνθρω­πος με κοι­νω­νι­κές ευαι­σθη­σί­ες και πολι­τι­κές ανη­συ­χί­ες. Πίσω από την αστρα­φτε­ρή Μέρι­λιν υπήρ­χε η Νόρ­μα, ένα παι­δί της εργα­τι­κής τάξης από την Καλι­φόρ­νια που, παρά τη δόξα και το χρή­μα που γνώ­ρι­σε, δεν κατά­φε­ρε ποτέ να νιώ­σει άνε­τα στους κόλ­πους της καπι­τα­λι­στι­κής βιο­μη­χα­νί­ας του θέαματος.

Άλλω­στε, το ίδιο το καπι­τα­λι­στι­κό σύστη­μα που την ανέ­δει­ξε σε διε­θνούς φήμης καλ­λι­τέ­χνη ήταν το ίδιο που την κατέ­στη­σε ταυ­τό­χρο­να αντι­κεί­με­νο αισχρής σεξι­στι­κής εκμε­τάλ­λευ­σης, αντι­με­τω­πί­ζο­ντάς την «ως μια μηχα­νή που παρά­γει χρή­μα­τα» όπως έλε­γε η ίδια.

«Τσε Γκε­βά­ρα, πρε­σβευ­τής της Επα­νά­στα­σης», του Νίκου Μόττα

Μοι­ρα­στεί­τε το:

Μετάβαση στο περιεχόμενο