• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Η ποίηση ως φάρμακο και ασθένεια (αφιέρωμα)

Σχόλιο – επιλογή ποιημάτων: Ειρηναίος Μαράκης //

Πολλοί κι ιδιαίτερα αντιφατικοί είναι οι ορισμοί της Ποίησης, δεν θα αναλύσουμε εδώ τους λόγους, και ιδιαίτερα όταν έχουν να κάνουν με εκείνη την Ποίηση που σχετίζεται με τα ανθρώπινα πάθη και τις κοινωνικές καταστάσεις.

Για άλλους η Ποίηση δεν είναι τίποτα άλλο από μία τέχνη σαν όλες τις άλλες τέχνες, με τις δικές τις ιδιαίτερες διαδικασίες και για άλλους μια τέχνη που παράλληλα είναι το φάρμακο αλλά και η ίδια η ασθένεια για τα ανθρώπινα πάθη. Αυτό το ορισμό, αυτή την εικόνα αν θέλετε, εξετάζουμε στο σημερινό μας αφιέρωμα παραθέτοντας ποιήματα εκλεκτών Ελλήνων ποιητών. (1)

Για αρχή, ο Καβάφης έχει το λόγο:

Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου ποιητού εν Κομμαγηνή• 595 μ.Χ 

Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου

είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.

Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά.

Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως,

που κάπως ξέρεις από φάρμακα•

νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.

 

Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι. —-

Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως,

που κάμνουνε —- για λίγο —- να μη νοιώθεται η πληγή.

Κ.Π.Καβάφης (1921)

 

Εδώ λοιπόν γεννιούνται, φυτρώνουν τα πρώτα ερωτήματα: κι αν η ποίηση είναι το φάρμακο, που όμως δεν προσφέρει την ίαση αλλά απλώς ανακουφίζει από την ενόχληση κι από τον πόνο,  ποια μπορεί να είναι η ασθένεια;

Το γήρας; Η αδράνεια; Ο θάνατος που έρχεται στη μορφή αλλά όχι στο πνεύμα, στις επιθυμίες ή έστω στα καταπιεσμένα συναισθήματα και στις ανάγκες μας; Όλα μαζί;

Κι αν η Ποίηση δεν είναι το φάρμακο αλλά μια αυταπάτη, ένα ψέμα; Κι αν η Ποίηση είναι μια ακόμα ανάγκη μας που όταν δεν ικανοποιείται οδηγεί στην Μελαγχολία, που σαν μαχαίρι στρέφεται ενάντια σε αυτόν που την αγάπησε;

Μαχαίρι, να ποιός ήταν ο τίτλος που δόθηκε στην πρώτη γραφή (1918) στο παραπάνω ποίημα του Καβάφη. Αλλά, μην ξεχνάμε, υπάρχει κι ο Καρούζος. Ας δούμε τι έχει να μας πει:

Διερώτηση για να μην κάθομαι άνεργος

Ποτέ στ’ αλήθεια δεν το ‘μαθα

τι είναι τα ποιήματα

Είναι πληγώματα

ειν’ ομοιώματα

φενάκη

φρεναπάτη;

 

Φρενάρισμα ίσως;

ταραχώδη κύματα;

τι είναι τα ποιήματα;

Είν’ εκδορές απλά γδαρσίματα;

είναι σκαψίματα;

Είναι ιώδιο; είναι φάρμακα;

είναι γάζες επίδεσμοι

παρηγοριά ή διαλείμματα;

Πολλοί τα βαλσαμώνουν ως μηνύματα.

Εγώ τα λέω ενθύμια φρίκης.

 

Κι αν τα ποιήματα είναι ενθύμια φρίκης, μήπως η Ποίηση είναι μια φρικιαστική, μια απεχθής διαδικασία; Αν ναι, τότε γιατί γράφει ο Καρούζος, γιατί γράφουν οι ποιητές ή όσοι νομίζουν πως είναι ποιητές;

Πολλά τα ερωτήματα, πολλές κι οι απαντήσεις. Πολλά και τα… αντικλείδια, για να ανοίξουμε μια διέξοδο μέσα στο πρόβλημα, όπως μας υπενθυμίζει ο Γιώργος Παυλόπουλος:

 

Τα αντικλείδια

Η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή.

Πολλοί κοιτάζουν μέσα χωρίς να βλέπουν

τίποτα και προσπερνούνε. Όμως μερικοί

κάτι βλέπουν, το μάτι τους αρπάζει κάτι

και μαγεμένοι πηγαίνουνε να μπουν.

Η πόρτα τότε κλείνει. Χτυπάνε μα κανείς

δεν τους ανοίγει. Ψάχνουνε για το κλειδί.

Κανείς δεν ξέρει ποιος το έχει. Ακόμη

και τη ζωή τους κάποτε χαλάνε μάταια

γυρεύοντας το μυστικό να την ανοίξουν.

Φτιάχνουν αντικλείδια. Προσπαθούν.

Η πόρτα δεν ανοίγει πια. Δεν άνοιξε ποτέ

για όσους μπόρεσαν να ιδούν στο βάθος.

Ίσως τα ποιήματα που γράφτηκαν

από τότε που υπάρχει ο κόσμος

είναι μια ατέλειωτη αρμαθιά αντικλείδια

για να ανοίξουμε την πόρτα της Ποίησης.

 

Μα η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή.

 

Αλλά εάν η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή γιατί εμείς δεν τολμάμε να διασχίσουμε το κατώφλι παρά μένουμε απ’ έξω σαν έφηβος στο πρώτο του ερωτικό ραντεβού; Ίσως βέβαια η Ποίηση να είναι μια “κραυγή έξω απ’ τον πόνο”, άρα και τα πάθη, τα λάθη ή τις ασθένειες, όπως μας παραθέτει ο Βύρων Λεοντάρης (Τις λέξεις κουρταλώ και δε μου ανοίγουν, Εν γη αλμυρά (1996):

 Τις λέξεις κουρταλώ και δε μου ανοίγουν
γιατί πια δεν τις κατοικούν τα βάσανά μας.
Τις εγκατέλειψαν σάμπως να επίκειται σεισμός ή έκρηξη.
Ανάσα και χειρονομιά καμμιά μέσ’ στα αδειανά φωνήεντα
κι ούτε ένα τρίξιμο απ’ τα σύμφωνα
και μήτε τρέμισμα κορμιού ή κεριού
και μήτε σάλεμα σκιών στους τοίχους.

Ο κόσμος μετακόμισε στο απάνθρωπο
βολεύτηκε σ’ αυτή την προσφυγιά
πήρε μαζί του για εικονίσματα φωτογραφίες δημίων
όργανα βασανιστηρίων για φυλαχτά
μιλάει μόνο με σήματα
μέσ’ στην οχλαγωγία της ερημιάς
στις φαντασμαγορίες του τίποτε.

Έτσι κι εμείς αδειάσαμε
και μας ψεκάσαν με αναισθητικό
έτσι που αποξενωθήκαμε απ’ τον πόνο
— αυτό δα είναι κι αν είναι αποξένωση… —
κι η ποίηση έγινε κραυγή έξω απ’ τον πόνο.
Σμιλεύουμε σμιλεύουμε πληγές
σκαρώνοντας μνημεία και μπιμπελό
Αλλά το τρομερό καραδοκεί

 

Ίσως πάλι Ποίηση να μην είναι τίποτα από όλα τα παραπάνω (ή και να είναι όλα μαζί, ποιος ξέρει)παρά μόνο η εικόνα, η κατάσταση που μας δίνει ο Αργύρης Χιόνης στο ποίημα που ακολουθεί και με το οποίο θα κλείσουμε το αφιέρωμά μας:

Δ’ [Κούφιον γαρ χρήμα] 

 

Η ποίηση πρέπει να ‘ναι

Ένα ζαχαρωμένο βότσαλο

Πάνω που θα’ χεις γλυκαθεί

Να σπας τα δόντια σου.

 

(Τύποι ήλων, 1978)

 _____________________________

Παραπομπές:

 

  • Η Ποίηση, η ασθένεια (ψυχική ή σωματική), η διακειμενική τους επικοινωνία και το πώς χειρίζονται οι ποιητές τη δική τους νόσο ή των άλλων, ακόμα και τα ποιήματα για γιατρούς κι ασθένειες, είναι άλλη μία παράμετρος που μπορούμε να δούμε σχετικά με το θέμα μας αλλά που πάει μακρύτερα από τους στόχους αυτού του αφιερώματος. Ενδεικτικά μόνο θα αναφέρουμε κάποιους ποιητές και ποιήτριες που ασχολήθηκαν με το ζήτημα: Γεώργιος Βιζυηνός, Ρώμος Φιλύρας, Κώστας Καρυωτάκης, Κατερίνα Γώγου, Νικόλας Άσιμος, Λευτέρης Πούλιος κ.α. όπως παραθέτει κι η Παυλίνα Μάρβιν σε σχετική δημοσίευση (Στίχοι αντιμέτωποι με τη νόσο, Bookpress.gr, 2/3/2012)
  • Τα ποιήματα του συγκεκριμένου αφιερώματος προέρχονται από… χειρόγραφες αντιγραφές ποιημάτων που πραγματοποίησα ως ασθενής τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 2012 στο Λαϊκό Νοσοκομείο Αθηνών.