• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Κωνσταντίνος Ν. Κανελλάκης, ο αυτοδίδακτος λόγιος της Χίου και η πολύπλευρη προσφορά του στο χιακό πολιτισμό

 Επιμέλεια Τασσώ Γαΐλα //

Αθηνάς Κ. Ζαχαρού – Λουτράρη

Κωνσταντίνος Ν. Κανελλάκης
(1840-1916)

Ο αυτοδίδακτος λόγιος της Χίου και η πολύπλευρη προσφορά του στο χιακό πολιτισμό
7 τόμοι.
Εκδόσεις Άλφα πι/ Ροδοκανάκη 7 , Χίος/2017

Ένα 7τομο δημιούργημα, αποτέλεσμα μακρόχρονης έρευνας της δρ. Αθηνάς Κ. Ζαχαρού-Λουτράρη με σκοπό την ανάδειξη του έργου και της προσωπικότητας του άγνωστου -εκτός Χίου- Κωνσταντίνου Ν. Κανελλάκη πολυσχιδούς προσωπικότητας, κι αναμφίβολα ένας από του λιγοστούς πνευματικούς ανθρώπους που στην ανιδιοτελή πνευματική προσφορά τους ο τόπος μας ‘χρωστάει’ σχεδόν τα πάντα.

Λαογράφος, συγγραφέας, γλωσσολόγος, τοπογράφος, εκπαιδευτικός ο αυτοδίδακτος Κωνσταντίνος Κανελλάκης σαφώς από όλους τους επιστημονικούς τομείς που ασχολήθηκε πιο γνωστή είναι η προσφορά του στην λαογραφία.

Ο Κ. Κ., ο πρώτος λαογράφος της Χίου -όπως τον ονόμασαν-, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του με περιηγήσεις στα χωριά του νησιού όπου και κατέγραφε την ντοπιολαλιά, τα ήθη, έθιμα, παραδόσεις, ανέκδοτα παραμύθια κι ότι άλλο σχετικό στην προσπάθεια του να διασώσει τη λαϊκή παράδοση.

‘Νικόλαος Πολίτης’ της Χίου θα λέγαμε στον τομέα της Λαογραφίας, η Χίος κι η Ελλάδα του οφείλουν πολλά …

Γεννήθηκε ο Κ.Κ., στην Χίο το 1840 σε φτωχική οικογένεια, τα γράμματα που έμαθε λίγα, όμως με πολύ επίπονο κι επίμονη μελέτη πλούτιζε συνεχώς τις γνώσεις του. Με αποτέλεσμα; να τον θεωρούν έναν ισάξιο των Κοραή και Ψυχάρη Χιακής καταγωγής μεγάλων των Γραμμάτων…

7τομο έργο : Κωνσταντίνος Ν. Κανελλάκης (1840-1916).
Ο αυτοδίδακτος λόγιος της Χίου και η πολύπλευρη προσφορά του στο χιακό πολιτισμό.
Τόμος Α’: Βιογραφικά-Αλληλογραφία.
Τόμος Β’: Το Παρθεναγωγείο Νενήτων Χίου
Τόμος Γ’: Το Γλωσσολογικό και Λαογραφικό έργο
Τόμος Δ’: Το Αρχαιολογικό και Ιστορικό έργο.
Τόμος Ε’: Το τοπογραφικό και Χαρτογραφικό έργο
Τόμος Στ’: Το έργο του ως συλλέκτη και μελετητή παλαιών χειρογράφων.
Τόμος Ζ’: Άγνωστα στοιχεία για τη μαστίχα κατά την τελευταία Οθωμανική περίοδο.

Τα περιεχόμενα λοιπόν των 7 τόμων αναφοράς στην σημαντική αυτή προσωπικότητα τον Κ. Κανελλάκη που γεννήθηκε και πέθανε στην Χίο, την Χίο την πατρίδα του που την λάτρεψε και προσπάθησε με όλες του τις πνευματικές δυνάμεις να την βοηθήσει ποικιλότροπα…

Πρώτο του βιβλίο το Χιακά Ανάλεκτα-βιβλίο ‘σταθμό’ στις χιακές μελέτες. Ενώ τον συναντάμε από το 1872 και μετά να συμμετέχει εις τον Ζωγράφειον Αγώνα ‘Ζώντων Μνημείων’ του Εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου απ’ όπου και απέσπασε επτά(!) φορές το πρώτο βραβείο για τα λαογραφικά κείμενα που έστελνε.

Με μεταφορικό του μέσο ένα γαϊδουράκι, μολύβι και χαρτί, εκείνα τα χρόνια που δεν υπήρχαν τζιπ και υπολογιστές με κάμερες, ο Κωνσταντίνος Κανελλάκης που υπήρξε και ιδρυτής και διδάσκαλος του Παρθεναγωγείου Νενήτων επί 30 έτη –τ.Β’-ο Κ.Κ., γύριζε το νησί και κατέγραφε τα πάντα … μέσα από τις αφηγήσεις των χωρικών και… παραμύθια… παραμύθια λαϊκά που φυσικά ο ερευνητής κατέγραφε στην ομιλούμενη ντοπιολαλιά του αφηγητή…

Στο Γ’ τόμο, με τίτλο, Το Γλωσσολογικό και Λαογραφικό έργο, η δρ. Α. Ζαχαρού-Λουτράρη κάνει αναφορά στο βιβλίο της Γεωργίας Λουκά-Μήτση , Κωνσταντίνου Κανελλάκη: Με καιρόν κρίνει ο Θεός και άλλα 22 παραμύθια «Των εκ του Χιακού Λαού».(σ.145) κι ομολογώ αυτή η αναφορά της μου έδωσε το ερέθισμα να αναζητήσω το βιβλίο με τα παραμύθια…

Τι λέτε διαβάζουμε ένα από αυτά;

Και…
Αρχή του παραμυθιού
Καλησπέρα σας!

Ο πτωχός κι ο πλούσιος.

Κάποτε ήταν μια χήρα, τίμια και καλή γυναίκα, αλλά ήταν η καημένη φτωχιά. Ήταν όμως πολύ προκομμένη, και δούλευε μέρα νύχτα για να ζήσει τα παιδιά της.

Ήρθε όμως ένας καιρός που δεν είχε δουλειές κι η φαμελιά της πείναγε το ψωμί και ένα βράδυ δεν είχε τίποτα να της δώσει να φάει.

Σκεφτόταν τι να κάνει, και στο τέλος αποφάσισε με πολύ κόπο και με μεγάλη ντροπή, να πάει στο σπίτι ενός πλούσιου, που ήταν γείτονας της, και να του ζητήσει ότι τον φώτιζε ο Θεός να της δώσει, για να περάσουν τα παιδιά της εκείνη τη βραδιά και να μην μείνουν νηστικά.

Λοιπόν , βγήκε από το σπίτι και μια πήγαινε τα ποδάρια της εμπρός και δυο πίσω, αλλά επιτέλους πήγε κι ανέβηκε το σπίτι του πλουσίου με μεγάλη ντροπή.

Έπεσε στα γόνατα του και τον παρακάλεσε με πολύ συστολή, να της δώσει ότι τον φωτίσει ο Θεός , για να περάσουν τα παιδιά της μια βραδιά. Μα ο πλούσιος της είπε με θυμό, να ξεκουμπιστεί να φύγει από εκεί και δεν είναι υποχρεωμένος να συντηρεί τους φτωχούς.

Η δυστυχισμένη χήρα από τη μεγάλη της ντροπή βγήκε έξω από το σπίτι του και ζαλίστηκε, και κατέβηκε στον δρόμο σαν άρρωστη, και δεν ήξερε τι να κάνει και που να πάει.

Κατά τύχη, τη στιγμή εκείνη πέρασε ένας κυνηγός και σαν την είδε να στέκεται εκεί και να μην πηγαίνει ούτε πίσω ούτε εμπρός, τη ρώτησε γιατί δεν πηγαίνει πίσω ούτε εμπρός και μάλιστα νυχτιάτικα.

Αυτή στην ερώτηση του έμεινε βουβή. Πάλι την ξαναρώτησε μια και δυο φορές , κι αφού συνήλθε του είπε τότε το τι έτρεχε και των παιδιών της τον καημό.

Ο κυνηγός την έπιασε από το χέρι και της είπε πως έχει ο Θεός και την πήγε στο σπίτι της , και έψαξε την τσέπη του αλλά παρά δεν βρήκε γιατί ήταν κι αυτός φτωχός.

Έτσι την παρακάλεσε να πάει στα παιδιά της κι ας περάσουν την νύχτα όπως μπορούν.

Έφυγε ο κυνηγός και πήγε να κοιμηθεί, και σκεφτόταν γατί ο Θεός, γιατί η φύση να κανονίσει τα πράγματα του κόσμου μ’ αυτό τον τρόπο, μα πάλι ξανασκέφτηκε κι είπε πως αυτά είναι μυστήρια που τα άφησε ο Θεός για τον εαυτό του, κ’ εκείνος μόνο τα ξέρει.

Πριν να ξημερώσει, ετοιμάστηκε ο κυνηγός κι επήγε στο κυνήγι, κι γύριζε εδώ κι εκεί μα κυνήγι δεν έβρισκε.

Ύστερα σκέφτηκε να πάει σε μια σπηλιά που είχε μέσα φωλιές με αγριοπέρδικες.

Όταν έφτασε εκεί, τράβηξε μια και δυο και κάμποσες σκότωσε, και πάλι ξαναγέμισε και τράβηξε για να βγει έξω, μα ξαφνικά βλέπει μεγάλο φίδι στην πόρτα μπροστά και το φοβήθηκε.

Σκέφτηκε, με φώτιση Θεού, πως είχε στον τρουβά του δυο μπαλαρμάδες, τους έριξε στο τουφέκι μέσα, και εις το όνομα του Θεού, πυροβόλησε και οι μπαλαρμάδες του πήραν το κεφάλι του φιδιού, που ήταν τόσο μεγάλο σαν κεφάλι μικρού μοσχαριού.

Από την χαρά του, που το σκότωσε το φίδι κρέμασε το κεφάλι στο τουφέκι του, πήρε και τα πουλιά και ξεκίνησε για να πάει στης χήρας τα παιδιά.

Από το μέρος που περνούσε ήταν χωριό, και τα μικρόπαιδα καθώς είδαν το κεφάλι έτρεχαν από πίσω του.

Ύστερα έτρεξαν κι οι γονείς, να πάνε να το δουν , κι ένας στον άλλον έλεγε, πως είναι το φίδι που τους έτρωγε όλα τα ζώα τους. Κι έτσι από λόγο σε λόγο πήγε και στ’ αυτί του άρχοντα του χωριού και πήγε κι αυτός μαζί με τους άλλους να το δουν.

Αφού το είδαν και πείστηκαν ότι ήταν εκείνο το φίδι που νόμιζαν, τον ρώτησαν που και πως το σκότωσε, κι αυτός που είχε καλή και χριστιανική καρδιά τους είπε την αλήθεια.

Του είπαν τότε πως από καιρού είχαν συμφωνήσει και είχαν αποφασίσει γι’ αυτό το φίδι ότι σε όποιον το σκοτώσει θα του πληρώσουν λίρες τριάντα ως αμοιβή, και πως ήταν της τύχης του, αυτός να το σκοτώσει και θα πάρει αυτά τα χρήματα κι ας τα κάμει ότι θέλει.

Πήρε λοιπόν ο κυνηγός τις τριάντα λίρες στο χέρι, κι έτρεξε αμέσως στη χήρα, κι επάνω ανέβηκε κι έδωσε τα πουλιά στα ορφανά, κι άφησε στο τραπέζι σωστές τις τριάντα λίρες κι έφυγε.

Ύστερα από ώρα πολύ, η χήρα βρήκε τις λίρες πάνω στο τραπέζι και νόμιζε πως ήταν όνειρο, μα αφού τις έψαξε, αφού τις έπιασε καλά-καλά το κατάλαβε πως εκείνος ο ξένος ο φτωχός κυνηγός, της τις άφησε εκεί.

Τότε σκέφτηκε, πια διαφορά υπάρχει στον κόσμο, και στους ανθρώπους, κι από τους πλούσιους ως τους φτωχούς. Και πως οι πρώτοι, ως χορτασμένοι, αδιαφορούν στις ανάγκες και τις περιστάσεις των δυστυχών…

Από το βιβλίο, Με καιρόν κρίνει ο Θεός Και άλλα 22 παραμύθια

‘ΤΩΝ ΕΚ ΤΟΥ ΧΙΑΚΟΥ ΛΑΟΥ’/ Εκδόσεις Άλφα πι/ Χίος.

Και… τέλος του παραμυθιού παραμύθι λαϊκό προφορικό από γενιά σε γενιά που κατέγραψε ο Κανελλάκης και που φανερώνει με το θέμα του και το επιμύθιο του τις βαθιές ριζοσπαστικές ιδέες του Χιακού λαού μέσα στους αιώνες…

Επιστροφή στο 7τομο έργο της κ. Λουτράρη και ακόμη μια στάση στον Γ’ τόμο, εδώ όπου η δρ. Ζ-Λ, μας παρουσιάζει έναν πολυσέλιδο Βυζαντινό ονειροκρίτη , 190 αλφαβητικά καταταγμένων λημμάτων σε δωδεκασύλλαβους στίχους , με την απόδοση τους σε λόγια γλώσσα , τον οποίον ο Κανελλάκης αντέγραψε ‘δια το διττόν της διαλέκτου’ κι όπως μας επισήμανε η εξαίρετη ερευνήτρια, ιστορικός και συγγραφέας κ. Α. Ζ. Λ., πιθανόν ο Ονειροκρίτης αυτός να είναι ο 8ος από τους διασωθέντες έμμετρους της εποχής εκείνης…

Ανεκτίμητης αξίας η καταγραφή και διάσωση του Βυζαντινού Ονειροκρίτη από τον Κ. Κ., δεδομένης της μεγάλης σημασίας που έδιναν οι συγγραφείς από την αρχαιότητα στην ερμηνεία των ονείρων.

Κωνσταντίνος Ν. Κανελλάκης, επιστήμονας.. αυτοδίδακτος με το σύνολο του έργου του να τον προσθέτει στην χωρία των μεγάλων των Ελληνικών γραμμάτων και που ιδιαίτερα στο χώρο της λαογραφίας η προσφορά του ανεκτίμητη.

Αθηνά Κ. Ζαχαρού- Λουτράρη η δημιουργός αυτού του τολμηρού εγχειρήματος και σαφώς οι μελετητές όλων των επιστημονικών πεδίων που ασχολήθηκε ο Κανελλάκης θα έχουν για τις έρευνες τους μια αξιόπιστη και ενδελεχή πηγή να απευθυνθούν.