• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Ο Γ. Σουρής και η πολιτική σάτιρα

Ο Σουρής παίρνει ιδιαίτερο νόημα σήμερα και μας αποκαλύπτει τις πηγές ενός καθαρά ελληνικού είδους που ταυτίστηκε με τους πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες σ’ όλη τη διάρκεια του ελεύθερου εθνικού μας βίου.

Η ύπαρξη της νεοελληνικής πολιτικής σάτιρας συνδέεται αναπόσπαστα με το αγώνα για τον εκδημοκρατισμό και τον εξαστισμό της πολιτείας κι ακόμα αποτελεί μια συνεχή μάχη υπέρ ης ελευθεροτυπίας. Με αφετηρία το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μας, οπότε παρατηρούνται οι πρώτες προσπάθειες για μια αστική αλλαγή στην Ελλάδα, η σάτιρα συνοδοιπόρησε με τα λαϊκά αιτήματα: ανεξαρτησία, συνταγματική νομιμότητα, κοινωνική δικαιοσύνη, ελευθεροτυπία, εθνική ανεξαρτησία. Μεγάλα ονόματα διέπρεψαν στο είδος. Ας θυμηθούμε τον Ροΐδη νκαι τον Γαβριηλίδη στον «Ασμοδαίο» και το «Μη Χάνεσαι», το Σοφοκλή Καρύδη στο Φως», τον Λασκαράτο, τον Κλεάνθη Τριαντάφυλλο στο «Ραμπαγά» του και τέλος το Γεώργιο Σουρή και τον Κεφαλονίτη Μολφέτα για τον οποίο μας έδωσε στο τελευταίο τεύχος της «Επιθεώρησης Τέχνης» μια ενδιαφέρουσα μελέτη ο Κώστας Βαλέτας.

Η παρουσία του Ροΐδη και του Καρύδη στην αφετηρία της νεοελληνικής πολιτικής σάτιρας συνδέεται με μια εποχή όπου οι κοινωνικοί αγώνες δεν είχαν πάρει την κατοπινή τους οξύτητα και έτσι υπήρχε λιγότερο ποσοστό αντιδράσεων του κατεστημένου. Αυτό δε σημαίνει πως η σάτιρα δεν είχε την οξύτητά της και τους καίριους στόχους της. Ωστόσο οι αντιδράσεις ήταν μικρές, οι Αθηναίοι λίγο πολύ γνωρίζονταν μεταξύ τους και γελούσαν για τα οικεία κακά του τόπου, είτε γίνονταν στο παλάτι, είτε στον πολιτικό, είτε στον κοινωνικό χώρο.. Καταμηνύσεις, «εξύβρισις του βασιλέως», «περιύβρισις της αρχής» ήταν δύσκολο να κινητοποιηθούν κατά της σάτιρας. Ο Σοφοκλής Καρύδης έβγαζε το «Φως» με μότο στην προμετωπίδα της εφημερίδας: «Και ο δείνας και ο τάδες – είναι όλοι μασκαράδες»! Το διάβασε ο βασιλιάς Γεώργιος και είπε: «Τότε κι αυτός είναι μασκαράς». Τόμαθε ο Καρύδης και από τότε την άλλη μέρα πλούτισε το μότο του:

Και ο δείνας και ο τάδες
είναι όλοι μασκαράδες
Και ο συντάκτης του «Φωτός»
Είπεν η Αυτού Μεγαλειώτης
Μασκαράς είναι κι αυτός!

Έτσι, χωρίς κόμματα, με αμφιλεγόμενη την απόδοση ως προς το υποκείμενο της πρότασης, δημοσιευόταν του λοιπού το μότο. Και δεν κινήθηκε ο δικαστικός μηχανισμός για εξύβριση του βασιλέως. Η ελευθεροτυπία ήταν απείρως πολυτιμότερη από το να γίνει στόχος ένα πετυχημένο καλαμπούρι και διαφυλάχτηκε.

***

Όχι όμως για πολύ. Γρήγορα η κατάσταση σκλήρυνε γιατί βάραιναν οι ταξικές αντιθέσεις και το στέμμα, που δεν είχε καθαρή τη συνείδησή του από συνταγματικές παραβάσεις, δεχόταν άμεσες βολές με εκρηκτική δημοκρατική γόμωση. Κοτζαμπασισμσός, παλατιανά σκάνδαλα και επεμβέσεις στην πολιτική ζωή, εθνοκαπηλεία και πολεμοκαπηλεία, οι χρυσοκάνθαροι του πλούτου δέχονται το σφυροκόπημα της σάτιρας. Είναι πια η εποχή που η ελευθεροτυπία υφίσταται καθημερινά τα πλήγματα της πολιτείας, η εποχή που οδηγεί τον Κλεάνθη Τριαντάφυλλο στη φυλακή και την αυτοκτονία και το Ρόκκο Χοϊδά στο θάνατο επειδή δε θέλησε να υπογράψει δήλωση νομιμοφροσύνης έναντι του παλατιού. Από το ειδύλλιο περνάμε στο ασυνθηκολόγητο και τον ανελέητο αγώνα για ένα καλύτερο μέλλον του τόπου, χωρίς μοναρχία και χωρίς κοτζαμπάσηδες στην πολιτική κονίστρα.

Η εμφάνιση του Σουρή συμπίπτει στο μεταίχμιο της στροφής. Ο έξυπνος αυτός Χιώτης, που για την καταγωγή του ερίζουν τόσες ελληνικές περιφέρειες όσες, τουλάχιστο,  και για του Ομήρου, έπιασε το σφυγμό της εποχής του και κινήθηκε με θαυμαστή ακροβασία πάνω από τα γρανάζια του νόμου, ώστε ελάχιστες φορές να εμπλακεί . Η σάτιρά του κινείται προς όλες τις κατευθύνσεις, δεν γνωρίζει ιδεολογικό στρατόπεδο. Χτυπάει το παλάτι, τη Βουλή, την πολιτική ηγεσία, αλλά και μέτρα εξαστισμού της νεοελληνικής κοινωνίας (ο Τρικούπης ήταν ο πιο προσφιλής του στόχος) υπερασπίζει την καθαρεύουσα και το αμετάφραστο των γραφών. Είναι μια σάτιρα που απευθύνεται προς όλους, ανεξάρτητα από πολιτική τοποθέτηση, και που στο τέλος τούδωσε και το Σταυρό του Σωτήρος.

***

Ωστόσο δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει κανείς σήμερα μέσα στο έργο του τις καταβολές μιας προσπάθειας που αγωνίστηκε στο μεγαλύτερο ποσοστό της εναντίον της μοναρχίας, της βίας και της κοτζαμπάσικης αυθερεσίας γιατί η επικαιρότητα ήταν γεμάτη από τέτοια ευρήματα και η σάτιρα δεν ήτανβ δυνατό να τα παρακάμψει, το παλάτι ιδίως, για τις αντισυνταγματικές εκτροπές του, τις επεμβάσεις του, τις προικοδοτήσεις των βλαστών της δυναστείας, τις υπέρμετρες χορηγίες υπέρ του στέμματος, δέχεται συγκεντρωτικές βολές. Ακόμα και εναντίον της βασίλισσας κατηύθυνε οξύταες ριπές με το πρόσχημα ότι απευθύνεται στη συμβίθα του: «κυρά Γιώργαινα γυρίστρα, κυρά Γιώργαινα μπεκρού – έγινες πομπή του κόσμου, του μεγάλου και μικρού».

Απόσπασμα από άρθρο του Τάσου Βουρνά «Με την ευκαιρία των “Απάντων” του. Η πολιτική σάτιρα και ο Γ. Σουρής» στην «Αυγή» (26/2/1967)