• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Ο Ι.Β. Στάλιν για την προσέγγιση της Λογοτεχνίας

Γράφει ο Αλέκος Χατζηκώστας //

Με αφορμή την επέτειο γέννησης του 21/12/1878 παρουσιάζουμε μέρος των αντιλήψεων του Ι.Β. ΣΤΑΛΙΝ σχετικά με τη Λογοτεχνία και ιδιαίτερα τον τρόπο προσέγγισης της.

Να υπογραμμίσουμε ότι στις αντιλήψεις του για τη Τέχνη όπως και σε όλους τους άλλους τομείς ο Στάλιν ήταν συνεπής συνεχιστής της διδασκαλίας του Μαρξ, του Ένγκελς και του Λένιν. Ο Στάλιν συχνά διάνθιζε τις πλιτικές του παρεμβάσεις με περικοπές από λογοτεχνικά έργα με σκοπό, συνήθως να καταπολεμήσει τους εχθρούς του λαού, να τους κοροϊδέψει, να τους ξεσκεπάσει και να τους εξουδετερώσει ιδεολογικά και πολιτικά, χρησιμοποιώντας τη δύναμης της Λογοτεχνίας.

Από τα ΑΠΑΝΤΑ (Έκδοση ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ τ. 14 σελ. 451- 9/9/1940) ξεχωρίζουμε από τη «Ομιλία στη σύσκεψη για την ταινία νόμος της ζωής» ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα που αφορά την προσέγγιση της Λογοτεχνίας και των χαρακτήρων από μέρους της:

«…Υπάρχει η προσέγγιση της λογοτεχνίας από τη σκοπιά της ειλικρίνειας, της αντικειμενικότητα της. Σημαίνει άραγε αυτή η ειλικρίνεια, της αντικειμενικότητάς της. Σημαίνει άραγε αυτή η ειλικρίνεια και η αντικειμενικότητα ότι ο λογοτέχνης μπορεί να είναι και πρέπει να είναι αμερόληπτος, απλώς να αντιγράφει σχέδιο, να φωτογραφίζει; Mπορούμε να εξισώνουμε το ζωντανό άνθρωπο, το λογοτέχνη, που θέλει να είναι ειλικρινής και αντικειμενικός, μπορούμε να τον εξισώσουμε με τη φωτογραφική μηχανή; Δεν πρέπει με κανέναν τρόπο. Επομένως, η φιλαλήθεια, η αντικειμενικότητα δεν πρέπει να είναι απαθής, αλλά ζωντανή. Ο συγγραφέας είναι ζωντανός άνθρωπος, κάποιον από τους ήρωές του συμπαθεί, κάποιον αντιπαθεί. Επομένως, η ειλικρίνεια και η αντικειμενικότητα είναι ειλικρίνεια και αντικειμενικότητα που εξυπηρετεί κάποια τάξη. Ο Πλεχάνοφ έλεγε ότι η λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι προκατειλημμένη- μονόπλευρη και όταν το αποκρυπτογράφησε αυτό, πρόεκυψε ότι η λογοτεχνία πρέπει να εξυπηρετεί κάποια τάξη, κάποια κοινωνία. Γι αυτό η λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι κάποια φωτογραφική μηχανή. Δε πρέπει να εννοείτε έτσι η ειλικρίνεια. Δεν μπορεί να υπάρχει λογοτεχνία χωρίς πάθος, αυτή πάντα κάποιον συμπαθεί, κάποιον μισεί. Θεωρώ ότι απ αυτή τη σκοπιά και πρέπει να εκτιμούμε τη λογοτεχνία- από τη σκοπιά της ειλικρίνειας και της αντικειμενικότητας.

Είναι άραγε απαραίτητο να μας παρουσιάζουν τα έργα τον εχθρό μόνο με την κυριότερη, αρνητική μορφή ; Αυτό είναι σωστό ή λάθος ; Δεν είναι σωστό. Υπάρχει διαφορετικό ύφος να γράφει κανείς, για παράδειγμα, το ύφος του Γκογκόλ ή του Σέξπιρ, Αυτοί παρουσιάζουν αξιόλογους ήρωες – αρνητικούς θετικούς. Όταν διαβάζεις Γκογκόλ ή τον Γκιμπογιέντοφ, βρίσκεις ήρωες με αρνητικά χαρακτηριστικά μόνο. Όλα τα αρνητικά χαρακτηριστικά συγκεντρώνονται σ ένα πρόσωπο. Θα προτιμούσα ένα άλλο ύφος γραφής- το ύφος του Τσέχοφ, ο όποιος δεν παρουσιάζει αξιόλογους ήρωες, παρουσιάζει, όμως «γκρίζους» ανθρώπους, που απεικονίζουν τη βασική ροη της ζωής, Αυτό είναι ένα άλλο ύφος γραφής.

Θα προτιμούσα η λογοτεχνία μας να μην παρουσιάζει τους εχθρούς τέρατα, αλλά σαν ανθρώπους εχθρικούς προς την κοινωνία μας, που, όμως, δε στερούνται ορισμένων ανθρώπινων χαρακτηριστικών. Ο τελευταίος παλιάνθρωπος έχει κάποια ανθρώπινα χαρακτηριστικά, κάποιον αγαπάει, κάποιον σέβεται, για χάρη κάποιου θέλει να θυσιαστεί. Θα προτιμούσα οι συγγραφείς μας να απεικονίζουν τους εχθρούς με τέτοια μορφή, δυνατούς εχθρούς. Ποιο, λοιπόν ,πλεονέκτημα θα έχουμε, εάν κάναμε θόρυβο, εάν υπήρχε ταξική πάλη, η πάλη του καπιταλισμού με το σοσιαλισμό και ξαφνικά αποδείχτηκε ότι συντρίψαμε έναν κακομοίρη. Και οι εχθροί έκαναν πολύ θόρυβο, δεν ήταν και τόσο αδύνατοι. Μήπως δεν υπήρχαν μεταξύ τους δυνατοί άνθρωποι; Γιατί ο Μπουχάριν ό,τι τέρας κι αν ήταν, να μην παρουσιαστεί έτσι που να έχει ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ο Τρότσκι είναι εχθρός, αλλά ήταν ικανός άνθρωπος, αναμφισβήτητα, πρέπει να παρουσιαστεί ως εχθρός, που, όμως, δεν έχει μόνο αρνητικά χαρακτηριστικά. Χρειαζόμαστε μια ειλικρινή λογοτεχνία, που να περιγράφει τον εχθρό με πληρότητα- όχι μόνο τα αρνητικά, αλλά και τα θετικά χαρακτηριστικά που είχε, για παράδειγμα , επιμονή , συνέπεια , τόλμη να πάει κόντρα στην κοινωνία. Και το ζήτημα δεν είναι ότι ο σ. Αβνέγιενκο παρουσιάζει τους εχθρούς όπως αρμόζει, αλλά ότι τους νικητές που συνέτριψαν τους εχθρούς, οδήγησαν πίσω τους ολόκληρη τη χώρα τους αφήνει κατά μέρος, δεν έχει αρκετά χρώματα γι’αυτους. Να ποιο είναι το ζήτημα. Σ’αυτό βρίσκεται η βασική μη αντικειμενικότητα και έλλειψη ειλικρίνειας..»

_________________________________________________________________________________________________

Αλέκος Α. Χατζηκώστας  Δημοσιογράφος και εκδότης της εφημερίδας «Η Άλλη Άποψη της Ημαθίας» και του alli-apopsi.gr. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε εφημερίδες, περιοδικά και site εδώ και δεκαετίες, ενώ έχει συμμετάσχει με εισηγήσεις σε μια σειρά ιστορικά συνέδρια και ημερίδες. Έχει εκδώσει 6 βιβλία και συμμετέχει σε συλλογικούς τόμους.