Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Facebooktwitterrssyoutube
slogan

ΣΙΜΟΝ ΜΠΟΛΙΒΑΡ Ο Απελευθερωτής των Συνειδήσεων

Παρουσιάζει η Άννεκε Ιωαννάτου //

ΣΙΜΟΝ ΜΠΟΛΙΒΑΡ Ο Απελευθερωτής των Συνειδήσεων

Μετάφραση, Εισαγωγή, Σχόλια της Μαρίας Δαμηλάκου

Εκδόσεις «Νότιος Άνεμος»

Οι ιστορικές προσωπικότητες που έχουν αφήσει βαθιά τα ίχνη τους στο ιστορικό γίγνεσθαι  συνήθως δίνουν αφορμή για βιογραφίες – δραματοποιημένες και μη – μυθιστορήματα (θυμίζουμε το βιβλίο του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες «Ο στρατηγός μες στο Λαβύρινθό του» που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο τεύχος και δίνει μια δραματοποιημένη αναπαράσταση των τελευταίων ημερών της ζωής του Μπολίβαρ) ή σε βιβλία με κείμενα δικά τους, όπως το παρόν βιβλίο. Τα πολιτικά κείμενα της έκδοσης καλύπτουν την περίοδο 1805 μέχρι το θάνατο του Μπολίβαρ το 1830. Πρόκειται για την πρώτη έκδοση στα ελληνικά των πιο σημαντικών κειμένων του «Ελευθερωτή». Ο Μπολίβαρ ήταν Βενεζουελάνος. Ο πρέσβυς της Μπολιβαριανής Δημοκρατίας της Βενεζουέλας, Φαρίντ Φερνάντες, στον πρόλογό του θα πει: «Η ανθρωπότητα πάντα θα τον μνημονεύει ως τον άνθρωπο που, με τις στρατιωτικές και πνευματικές γνώσεις του, θριάμβευσε επί της Ισπανικής Αυτοκρατορίας, στην πιο ισχυρή της εποχή, χαρίζοντας στην ήπειρό του το πιο ανεκτίμητο αγαθό για τους λαούς που υπέφεραν από την ξένη κατοχή: τη συλλογική ελπίδα για την οικοδόμηση ενός κυρίαρχου μέλλοντος».

Το όνειρο της ανεξαρτησίας

Ένα όνειρο που για τους περισσότερους λαούς έμεινε έως τώρα απραγματοποίητο. Απ’ αυτή την άποψη σίγουρα αξίζουν να μελετηθούν τα κείμενα, αλλά και η ζωή του Σιμόν Μπολίβαρ. Στο βιβλίο έχει περιληφθεί μια πολύ κατατοπιστική εισαγωγή της μεταφράστριας και λέκτορα Ιστορίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου ειδικού σε θέματα Λατινοαμερικάνικης Ιστορίας, Μαρίας Δαμηλάκου (η οποία σχολιάζει και τα κείμενα), ένα βιογραφικό χρονολόγιο, καθώς και το ποίημα – ή μάλλον επική και λυρική σύνθεση, όπως το χαρακτηρίζει η Έφη Καφρίτσα, Δρ. της Κλασικής Φιλολογίας, στο εισαγωγικό της σχολιασμό στο ποίημα – του Νίκου Εγγονόπουλου αφιερωμένο στον Μπολίβαρ και στα ιδανικά του με τίτλο Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα (Μπολιβάρ και όχι Μπολίβαρ, όπως καθιερώθηκε από πολλούς στα ελληνικά, κάτι το οποίο σχολιάζεται στο Σημείωμα του Εκδότη). Στο τέλος δύο χάρτες εποχής της Λατινικής Αμερικής βοηθούν τον αναγνώστη να προσανατολιστεί στα τοτινά σύνορα, καθώς και στους απελευθερωτικούς πολέμους που έγιναν τότε.

Ο στοχασμός του Σιμόν Μπολίβαρ, όπως και ο στοχασμός όλων των μεγάλων απελευθερωτικών φυσιογνωμιών της ηπείρου, είναι διαποτισμένος από τα καλύτερα «κομμάτια» της ευρωπαϊκής ιστορίας, από την ελληνική αρχαιότητα και την αρχαία Ρώμη μέχρι και τα ιδανικά της γαλλικής επανάστασης. Οι σχέσεις με τη «Γηραιά Ήπειρο» έχουν πάντα δύο σκέλη που αποτελούν μια διαλεκτική ενότητα: είναι δεσμά και ταυτόχρονα και δεσμοί. Το πρώτο πολεμήθηκε με ποτάμια αίματος και θυσιών για την ανεξαρτησία, την αξιοπρέπεια, τη «δική μας» Αμερική και ταυτότητα. Το δεύτερο εκφράζει την άλλη πλευρά του νομίσματος. Από το σκοτάδι της καταπίεσης, της κατάκτησης, της φρίκης της γενοκτονίας γεννιέται και το αντίθετο: ο πόθος της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας, ο αγώνας πάσει θυσία γι’ αυτό το σκοπό που μπολιάζεται με τα καλύτερα που γέννησε η ευρωπαϊκή ήπειρος η οποία είχε γεννήσει τις πιο προοδευτικές ιδέες της ανθρωπότητας ακριβώς γιατί είχε γεννήσει και το πιο εκμεταλλευτικό σύστημα:  το καπιταλιστικό με την αποικιοκρατία του.

Σκέψη επαναστατική

Ο ιστορικός δρόμος προς τη χειραφέτηση των λαών είναι μακρύς. Η αναζήτηση του «Τρίτου Κόσμου» ενός δικού του προσώπου είναι πολυσύνθετη και σίγουρα χρειάζεται μια βαθιά ματιά στις αιτίες της χθεσινής και σημερινής κατάστασης. Η σκέψη του Μπολίβαρ, όπως των περισσότερων μεγάλων ιστορικών προσωπικοτήτων της ενότητας της Νότιας Αμερικής, της ανεξαρτησίας, της χειραφέτησής της μένει σε μεγάλο βαθμό στους θεσμούς, στην παιδεία, στον τρόπο διακυβέρνησης, στη δημοκρατία, στην κοινωνική δικαιοσύνη και τείνει να ασχολείται περισσότερο με τα συμπτώματα, το κοινωνικό εποικοδόμημα παρά με τη βαθύτερη αιτία των κακώς κειμένων. Αυτή η αδυναμία, βεβαίως, δεν αφαιρεί τίποτα από το μεγαλείο της ιστορικής τους προσφοράς. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνιέται. Οι θεσμοί απορρέουν από τα συμφέροντα κάποιων που έχουν την οικονομία, τους φυσικούς πόρους, τον πλούτο στα χέρια τους. Αν οι λαοί δεν τους τα πάρουν, δεν θα έχουν βάση ν’ αλλάξουν ριζικά τους θεσμούς.  Ο Πάμπλο Νερούδα δίνει μια κατεύθυνση με τα εξής λόγια ( παρατίθενται στον πρόλογο): ο Απελευθερωτής της «δικής μας» Αμερικής «ξυπνάει κάθε εκατό χρόνια, όταν ξυπνάει ο λαός». Το τελευταίο είναι οπωσδήποτε μια προϋπόθεση για ριζικές αλλαγές. Μια άλλη προϋπόθεση είναι, ότι αυτός ο λαός πρέπει να οργανωθεί γύρω από το στόχο του με συγκεκριμένη πρόταση για ένα άλλο κοινωνικό σύστημα, αλλιώς συνθλίβεται από τους αριθμητικά πολύ λιγότερους καταπιεστές του. Η ιστορία διδάσκει πολλά απ’ αυτή την άποψη. Όχι απλώς ανάθεση σε προοδευτικούς ηγέτες, ούτε απλώς συμμετοχή, αλλά ανατροπή με πρόταση μέλλοντος. Φυσικά, το πρώτο βήμα για τις αποικιοκρατούμενες χώρες είναι η εθνική ανεξαρτησία, αίτημα καυτό και άμεσο. Αμέσως μετά έρχεται το «ποιά κοινωνία θα φτιάξουμε;» για να μην επαναληφθούν σε νέα μορφή με ντόπιους αφέντες αυτή τη φορά οι παλαιές αμαρτίες των κοινωνιών με τις ταξικές ανισότητες και απουσία γι’ αυτό της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ο Μπολίβαρ κάτι τέτοιο είχε στο νου και βλέπει το όραμά του να καταρρέει προς το τέλος της ζωής του, χωρίς να μπορέσει να καταλάβει τη βαθύτερη αιτία. Η σκέψη του ήταν προδρομική και δεν μπορούσε να ήταν αλλιώς ακόμα. Στην εποχή του και στην Ευρώπη η σκέψη ήταν ακόμα προδρομική, σοσιαλιστικά προδρομική. Ο Σιμόν Μπολίβαρ, όπως όλοι οι στοχαστές, πρέπει να κρίνονται στις συνθήκες της εποχής τους για να μετριέται σωστά το μπόι τους. Αυτός ο μεγάλος οραματιστής, στοχαστής και στρατηλάτης της Λατινικής Αμερικής έριξε μακριά την πέτρα στο μέλλον και γι’ αυτό έμεινε στην ιστορία. Κλείνουμε με ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το λόγο του στην Εθνοσυνέλευση της Αγκοστούρα το 1819: «Ταξιδεύοντας στο μέλλον η φαντασία μου στέκεται στους επόμενους αιώνες και καθώς παρατηρώ από εκεί πέρα, με θαυμασμό και έκπληξη, την ευημερία, το μεγαλείο και τη ζωή που έχει αποκτήσει αυτή η περιοχή, νοιώθω συνεπαρμένος και μου φαίνεται ότι τη βλέπω στην καρδιά του σύμπαντος, να απλώνεται κατά μήκος των εκτενών ακτών της, ανάμεσα στους δύο ωκεανούς που η φύση είχε χωρίσει και η πατρίδα μας ενώνει με τα μακριά και τα πλατιά κανάλια της. Τη βλέπω να είναι ο δεσμός, το κέντρο, η καρδιά του εμπορίου της ανθρώπινης οικογένειας. Τη βλέπω να στέλνει σε όλες τις γωνιές της γης τους θησαυρούς που κρύβουν τα βουνά της από ασήμι και χρυσό. Τη βλέπω να μοιράζει , χάρη στα θεϊκά φυτά της, υγεία και ζωή σε όλους τους ανθρώπους που υποφέρουν στον Παλαιό Κόσμο. Τη βλέπω να δείχνει τα πολύτιμα μυστικά της στους σοφούς που δεν ξέρουν ότι τα αποθέματα της γνώσης της είναι μεγαλύτερα από τα πλούτη που της χάρισε απλόχερα η φύση. Ήδη τη βλέπω να κάθεται στον θρόνο της ελευθερίας κρατώντας το σκήπτρο της δικαιοσύνης. Τη βλέπω στεφανωμένη με τη δόξα να δείχνει στους αρχαίους το μεγαλείο του σύγχρονου κόσμου».