• [ Δικοί σου εχθροί, δικοί μου εχθροί /του σκεφτόμενου ανθρώπου είναι εχθροί]
Facebooktwitterrssyoutube

Το δόγμα «η Τέχνη για την κοινωνία » και πως εφαρμόστηκε στη Ρωσία μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 μέχρι το 1924

Γράφει η Ελένη Βογιατζάκη //

Τον 19  αιώνα,  πολλοί στοχαστές προβληματίστηκαν  πάνω στην ιδέα  εάν η τέχνη έπρεπε να έχει ρόλο στο νέο κοινωνικοπολιτικό σύστημα, αν μπορεί και πρέπει να επηρεάσει, να βοηθήσει την κοινωνία  και ποιος είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη – πολίτη απέναντι στην κοινωνία.  Αν οι  υποχρεώσεις αυτές (του καλλιτέχνη – πολίτη)  πρέπει να έρχονται δευτέρες η μήπως πρέπει  να προηγούνται των υποχρεώσεων του απέναντι στην τέχνη.  Διατυπώθηκαν έτσι   δύο απόψεις η μία είναι ‘Η τέχνη για την τέχνη’ και η άλλη ‘Η τέχνη για την κοινωνία’.

Εδώ  θα επιχειρήσουμε να μελετήσουμε πως εφαρμόστηκε «το δόγμα η Τέχνη για την κοινωνία» στη Ρωσία μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 μέχρι το 1924 και το πως και εάν  η Τέχνη κατάφερε να εκφράσει και να μετουσιώσει  καλλιτεχνικά τα λαϊκά συμφέροντα , με ποιους πρωτοπόρους , ποιά κινήματα και  ποιο τρόπο εκφράστηκε , υπό την επίδραση των επαναστατικών εξελίξεων,  στην Νέα εποχή που άνοιξε για την Ρωσία, αλλά  και την ανθρωπότητα, η Οκτωβριανή επανάσταση του 1917.

Ο 19ος αιώνας έφερε ριζικές αλλαγές στην κοινωνική θέση του καλλιτέχνη και έθεσε πρωτόγνωρα προβλήματα, για την σχέση του καλλιτέχνη με την τέχνη  του και τους συνανθρώπους του. Η πολιτική σκηνή χαρακτηριζόταν από έντονο πόθο για ατομική ελευθερία , τα ερωτήματα όσο αφορά την τέχνη ήταν πολλά και οι στοχαστικοί καλλιτέχνες πάλεψαν με αυτά τα προβλήματα και τις συνέπειες τους.

Η  έλευση της Οκτωβριανής επανάστασης άλλαξε όλο το είναι της ρωσικής κοινωνίας και επηρέασε τις ιδεολογικές αλλά και πολιτισμικές εξελίξεις σε όλο τον κόσμο , με τα κινήματα και τις τάσεις που επικράτησαν.  Υπήρξαν καλλιτέχνες που εμπνεύστηκαν από τις ιδέες της, και στρατεύθηκαν  στην υπόθεση της επανάστασης του Οκτώβρη 1917.

Την αλλαγή αυτή την ακολούθησαν πολλά κινήματα και όπως σημειώνει ο john Bowlt.  Αυτό που πραγματικά  εντυπωσιάζει είναι ότι κατά την περίοδο 1917-22, μια περίοδο κοινωνικών αναταραχών, καταστροφικών μεταναστεύσεων ,οικονομικού μαρασμού, αποκλεισμού από τη Δύση και του εμφυλίου πολέμου, οι νέοι Ρώσοι καλλιτέχνες δεν υποτίμησαν τη δύναμη της τέχνης και της λογοτεχνίας.

O Λένιν ίδρυσε, σχεδόν αμέσως, το Κομισαριάτο της Διαφώτισης, αναδιοργανώθηκαν σχολές καλών τεχνών, συστάθηκαν δεξαμενές σκέψης για την τέχνη και την ιστορία, κρατικοποιήθηκαν ιδιωτικές  σχολές , με το σύνθημα η τέχνη ανήκει στο λαό . Η τέχνη γίνεται, σύμφωνα με τη ρήση του Λένιν, η φωνή της επανάστασης.
Αρχίζουν να ιδρύονται νέοι θεσμοί και ιδρύματα που υποστήριζαν την τέχνη της πρωτοπορίας. Η σχέση καλλιτεχνών με την κυβέρνηση των Μπολσεβίκων, ήταν ελεύθερη και δημιουργική και  σε αυτό , έπαιξε ρόλο ο Λαϊκός κομισάριος Ανατόλι Λουναράσκι, αναπτύσσοντας  μια πρωτόγνωρη συνεργασία μεταξύ της τέχνης και της πολιτικής.

Το 1919 ο Λουναράσκι  ανακοίνωσε «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Τέχνη της παραγωγής βρίσκεται εγγύτερα  στην ανθρώπινη ζωή από την καθαρή τέχνη»

«Με την κόκκινη σφήνα, νικήστε τους λευκούς», ένα από τα πλέον διάσημα έργα με πολιτικό περιεχόμενο του Ελ Λισίτσκι, 1920

«Με την κόκκινη σφήνα, νικήστε τους λευκούς», ένα από τα πλέον διάσημα έργα με πολιτικό περιεχόμενο του Ελ Λισίτσκι, 1920

Η νέα κρα­τι­κή πο­λι­τι­κή -υπό τον Επί­τρο­πο Λαϊ­κής Παι­δεί­ας Λου­να­τσάρ­σκι- εθνι­κο­ποιεί και  κοι­νω­νι­κο­ποιεί τις πο­λι­τι­στι­κές και εκ­παι­δευ­τι­κές δομές, τα μου­σεία, τις πι­να­κο­θή­κες. Στη­ρί­ζει τους μο­ντέρ­νους ει­κα­στι­κούς αγο­ρά­ζο­ντας έργα τους. Χρη­μα­το­δο­τεί ση­μα­ντι­κά θέ­α­τρα (π.χ. το θέ­α­τρο τέ­χνης Στα­νι­σλάβ­σκι) και υπο­στη­ρί­ζει θερμά νέες πα­ρα­γω­γές (π.χ. την επι­θε­ώ­ρη­ση Μυ­στή­ριο- Μπούφ του Μα­για­κόφ­σκι, σε σκη­νο­θε­σία Μέ­γιερ­χολντ και σκη­νι­κά/κο­στού­μια Μά­λε­βιτς). Το θέ­α­τρο, όπως επί­σης και οι ει­κα­στι­κές τέ­χνες, έχουν την τι­μη­τι­κή τους. Ορ­γα­νώ­νο­νται πο­λυ­θε­ά­μα­τα σε ανοι­χτούς χώ­ρους, συχνά με την συμ­με­το­χή του ίδιου του κοι­νού σε ρόλο ηθο­ποιού .

Η Μαρία Τσαντσάνογλου,  Διευθύντρια του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης σημειώνει: «Έως το 1917, η σχέση των καλλιτεχνών της ρωσικής πρωτοπορίας με την εξουσία ήταν αιρετική και αντιδραστική. Η «αναρχική» περίοδος των καλλιτεχνών της ρωσικής πρωτοπορίας , περνά μέσα από το πριμιτιβισμό, τον ραγιονισμό και τον κυβοφουτουρισμό και από τους πρώιμους πειραματισμούς καλλιτεχνών όπως ο Μιχαήλ Λαριόνοφ και η Ναταλία Γκοντσαρόβα, η Όλγα Ροζάνοβα και ο Αλεξέι Κρουτσόνιχ .Γρήγορα η αναρχία του ταυτίζεται με την συλλογική δράση αλλά αποκτά και μια μηδενιστική τάση με τον Καζιμίρ Μάλεβιτς και την θεωρία του σουπρεματισμού».

Το οπισθόφυλλο βιβλίου του Mayakovsky που δημοσιεύθηκε το 1926. Φωτομοντάζ του Αλεξάντρ Ρότσενκο

Το οπισθόφυλλο βιβλίου του Mayakovsky που δημοσιεύθηκε το 1926. Φωτομοντάζ του Αλεξάντρ Ρότσενκο

Στο πλαίσιο της «σουπρεματικής» θεωρίας είχε δημιουργηθεί ένα πρότζεκτ που ονομάστηκε «Δυναμική Πόλη» . Ξεκίνησε ως μία πρόταση κατέληξε ως ένα από τα πλέον ουτοπικά έργα τέχνης της ρωσικής πρωτοπορίας», τονίζει η Μαρία Τσαντσάνογλου. Το έργο όπως λέει, «αντικατοπτρίζει επίσης τη γοητεία που ένιωσαν πολλοί καλλιτέχνες για τις θεωρίες των κοσμικών, αστρονομικών φαινομένων και το ενδιαφέρον τους για την κατάκτηση του διαστήματος και τη μελέτη του σύμπαντος.

Ο Καζιμίρ Μάλεβιτς (1878 – 1935) , ένας από τους πλέον πολυδιάστατους και ριζοσπαστικούς καλλιτέχνες της πρωτοπορίας ,πέρασε από τον ιμπρεσιονισμό και τον συμβολισμό των αρχών του 20ου αιώνα για να συνδεθεί στη συνέχεια με τον κυβοφουτουρισμό και να αναπτύξει την δική του θεωρία περί μη-αντικειμενικής ζωγραφικής,  που της έδωσε το όνομα «σουπρεματισμός» που σύμφωνα με τον Μαλέβιτς, υποδηλώνει την υπεροχή του χρώματος πάνω σε όλα τα άλλα τεχνικά μέρη του πίνακα.

Οι αναζητήσεις του Μάλεβιτς κορυφώθηκαν με έργα στα οποία εγκατέλειψε ολότελα το χρώμα. Δημιούργησε το άσπρο τετράγωνο πάνω σε λευκό φόντο. Το τετράγωνο μόλις διαγράφεται και χάνεται κάθε ίχνος υλικότητας. Η αφαίρεση ήταν σχεδόν αδύνατον να προχωρήσει παραπέρα. Το 1919, ο ίδιος ο Μάλεβιτς ανακοίνωσε το τέλος του Σουπρεματισμού. Γράφει χαρακτηριστικά: «Ο Σουπρεματισμός φανέρωσε νέες δυνατότητες στη δημιουργική τέχνη. Στον Σουπρεματισμό του Μάλεβιτς εντάχθηκαν στην αρχή και οι Τάτλιν, και ο Ρότσενκο πριν διαφοροποιηθούν ριζικά.

KazimirMalevich: «Λευκό πάνω στο λευκό» 1918

KazimirMalevich: «Λευκό πάνω στο λευκό» 1918

 

Το έργο του Μάλεβιτς και κυ­ρί­ως οι από­ψεις του συγ­γε­νεύ­ουν μ’ αυτές του Κα­ντίν­σκι, ο οποίος ήταν κορυφαία φυσιογνωμία της ρωσικής πρωτοπορίας, και κατά πολ­λούς o πα­τέ­ρας της αφη­ρη­μέ­νης ζωγραφικής.

Καντίσκυ 1917

Καντίσκυ 1917

Το κίνημα του, σοβιετικού Κονστρουκτιβισμού  χαρακτηρίζει την δεκαετία του 1920 αποτελεί το τελευταίο μεγάλο κίνημα της Ρώσικης πρωτοπορίας .

Καλλιτέχνες όπως ο Τάτλιν, ο Ρότσενκο κι ο Κλούτσις , ανέλαβαν να φέρουν την τέχνη στη ζωή. Εγιναν εκφραστές μιας ωφελιμιστικής, λειτουργικής τέχνης,  που έπρεπε να καλύπτει κοινωνικές ανάγκες και έδινε έμφαση στη χρηστικότητα και σίγουροι ότι η Τέχνη δεν αξίζει παρά μόνο ως εργαλείο που εξυπηρετεί κοινωνικό σκοπό, αναφωνούσαν ενθουσιασμένοι :«Τέχνη  για το λαό! Τέχνη μέσα στη ζωή!».

Η Lilya Brik στην αφίσα που σχεδίασε ο Αλεξάντρ Ρότσενκο για τον σοβιετικό εκδοτικό οίκο Gosizdat, 1924.

Η Lilya Brik στην αφίσα που σχεδίασε ο Αλεξάντρ Ρότσενκο για τον σοβιετικό εκδοτικό οίκο Gosizdat, 1924.

Ιδιαίτερα,  η ομάδα του Τάτλιν,  υποστήριξε την  κατάργηση της τέχνης του ξεπερασμένου αισθητισμού και ζητούσε από τους καλλιτέχνες που έκαναν κατασκευές στο χώρο, να αφήσουν αυτή την «ασχολία» και να αρχίσουν να φτιάχνουν πράγματα χρήσιμα για τον άνθρωπο, δηλαδή καρέκλες και τραπέζια, να κτίζουν φούρνους, σπίτια κτλ .

Η τέχνη, σύμφωνα με τους κονστρουκτιβιστές, έπρεπε να καλύπτει κοινωνικές ανάγκες, να είναι ωφελιμιστική και λειτουργική. Έπρεπε να επιδιώκει με διάφορες δράσεις να κινητοποιήσει αποτελεσματικά τον θεατή, είτε ως άτομο, είτε ως μέλος κοινωνικών κατηγοριών και αυτό, όχι μέσα από μια ειδική μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά μέσα από τη σύνθεση διαφορετικών καλλιτεχνικών μορφών, όπως η αφίσα, η φωτογραφία, η ζωγραφική, η κατασκευή, η τυπογραφία η γλυπτική, η αρχιτεκτονική, και άλλες μορφές μαζικής τέχνης.. Σκοπός του καλλιτέχνη ήταν να βελτιώσει την πνευματική κατάσταση της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει.

Εστία του κονστρουκτιβισμού ήταν τα ΒΧΟΥΤΕΜΑΣ (Ανώτερα Κρατικά Καλλιτεχνικά και Ελεύ­θε­ρα Ερ­γα­στή­ρια Πε­τρού­πο­λης –ΣΒΟ­ΜΑΣ, Ανώ­τε­ρα Τε­χνι­κά Καλ­λι­τε­χνι­κά Ερ­γα­στή­ρια Μό­σχας –ΙΝ­ΧΟΥΚ, ΟΥΝΟΒΙΤΣ ( Σχολή Επι­βε­βαί­ω­σης Νέας Τέ­χνης ) , .σχολές αρχιτεκτονικής και σχεδίου που χρηματοδοτούνταν από την κυβέρνηση.

Δη­μιουρ­γού­νται επί­σης πρω­το­βου­λί­ες πο­λι­τι­στι­κών δι­κτύ­ων και λε­σχών,  που ορ­γα­νώ­νουν απαγ­γε­λί­ες ποι­η­μά­των και μα­θή­μα­τα, όπως το δί­κτυο της ΠΡΟ­ΛΕΤ­ΚΟΥΛΤ.

Την διεύ­θυν­ση και την δι­δα­σκα­λία ανα­λαμ­βά­νουν σπου­δαί­οι καλ­λι­τέ­χνες όπως ο Κα­ντί­σκυ,  Σα­γκάλ, Μά­λε­βιτς, Τά­τλιν, Ρο­ζά­νο­βα, Μέ­γιερ­χολντ κ.α.

Vladimir Tatlin, Μνημείο της 3ης Διεθνούς, 1919-1920.

Vladimir Tatlin, Μνημείο της 3ης Διεθνούς, 1919-1920.

Σκοπός των εργαστηρίων ήταν να δημιουργήσουν καλλιτέχνες εκπαιδευμένους στην βιομηχανική κατασκευή και την αρχιτεκτονική και δασκάλους που θα αναλάμβαναν τη νέα καλλιτεχνική παιδεία.

Το έργο-σύμβολο του κονστρακτουκτιβιστικού κινήματος είναι ο «Πύργος» του Ταλτίν, ένα μνημείο της 3ης Διεθνούς, που του ανατέθηκε από το Λαϊκό Επιτροπάτο Παιδείας το 1919 αλλά, δυστυχώς, έμεινε στο στάδιο της μακέτας  ,καθώς ήταν αδύνατον να πραγματοποιηθεί με τα τεχνικά μέσα της εποχής . Το έργο αυτό αναπαριστά την σπειροειδή εξέλιξη της ιστορίας και ο Μαγιακόφσκι το χαιρέτησε ως το πρώτο Οκτωβριανό αντικείμενο.

Τον χειμώνα του 1918-1919, εποχή του Εμφύλιου και της μεγάλης πείνας, ο Λένιν εμπνεύστηκε και ανέθεσε το Πρόγραμμα της Μνημειακής Προπαγάνδας. Δεκάδες αγάλματα και μνημεία υψωθήκαν στην Μόσχα, αφιερωμένα σε μορφές και ιδέες της Επανάστασης, ενώ εξωτερικοί τοίχοι κτιρίων και τραμ, παραδοθήκαν για εικονογράφηση στους Σουμπρεματιστές.

Αφίσα με το πρώτο τρένο «αγκίτ-προπ»  1918

Αφίσα με το πρώτο τρένο «αγκίτ-προπ»  1918

Το Νοέμβριο του 1918 ο Λένιν έστειλε το πρώτο τρένο «αγκίτ-προπ» (αγκιτάτσιας και προπαγάνδας) για να βοηθήσει στην ενοποίηση της υπαίθρου. Τα βαγόνια του ήταν εξωτερικά εικονογραφημένα και φορ­τω­μέ­να με έντυ­πο υλικό, βι­βλία και μπρο­σού­ρες. Σε ένα από αυτά , γινόταν προβολές ταινιών στα πλήθη που συγκεντρώνονταν στις στάσεις. Θα ακολουθούσαν δεκάδες τέτοια τρένα, με τις λαμαρίνες τους ζωγραφισμένες από την πρωτοπορία και στολισμένα με στίχους του Μαγιακόβσκι, που διέτρεχαν τα μέτωπα του εμφύλιου και τις απελευθερωμένες από τους Λευκούς  περιοχές, οργανώνοντας συγκεντρώσεις και προβάλλοντας «επίκαιρα» εποχής. Το υλικό τραβούσαν εκατοντάδες νεαροί κάμεραμεν που επέβαιναν σ’ αυτά και τελούσαν υπό την καθοδήγηση κυρίως του νεαρού φουτουριστή ποιητή Ντζίγκα-Βερτόφ, και πρόβαλλαν στις στάσεις τους ταινίες και «επίκαιρα» εποχής σε ανθρώπους που δεν είχαν δει κινηματογράφο  Αυτοί οι πειραματισμοί οδήγησαν το 1923 στην εύρεση του ντοκιμαντέρ.

Liubov Popova The Earth in Turmoil’, 1923

Liubov Popova The Earth in Turmoil’, 1923

Ο «νε­ο­γέν­νη­τος» το­μέ­ας του κι­νη­μα­το­γρά­φου γρά­φει λαμπρές σε­λί­δες στην ιστο­ρία της «7ης Τέ­χνης». Μορ­φές όπως ο Κου­λέ­σοφ με το «πει­ρα­μα­τι­κό ερ­γα­στή­ρι», ο Τζί­γκα -Βέρ­τοφ με τον «κι­νη­μα­το­γρά­φο – μάτι», πρό­δρ­μο

«Ράδιο ρήτορας» του Κλούτσις, 1924

«Ράδιο ρήτορας» του Κλούτσις, 1924

των ντο­κυ­μα­ντέρ, την πρω­τό­τυ­πη τε­χνι­κή μο­ντάζ – σοκ («Απερ­γία» το 1924, «Το θω­ρη­κτό Πο­τέμ­κιν» Αϊζενστάιν το 1925,  «Οκτώ­βρης» το 1927 κ.α) Καλλιτέχνες όπως ο Λισίτσκι o Κλούτσις o Ρόντσενκο,  υπηρετήσαν την Επανάσταση με αφίσες και αλλά μέσα προβολής μηνυμάτων (ήχος- εικόνα- κίνηση). Ο Ροντσένκο, ο Λισίτσκι με αφίσες και τρισδιάστατα έργα, η Πόποβα με πρωτοποριακές τεχνικές στη σκηνογραφία, οι Ιόγκανσον, Στεπάνοβα, τα σκηνοθετικά εγχειρήματα των Εβρέινοφ και Μέγιερχολντ, οι Βερτόφ, Ντοβζένκο, Πουντόβκιν, Αϊζενστάιν είναι μερικά μόνο ονόματα και παραδείγματα της Πρωτοπορίας και των επιτευγμάτων της.

Αξίζει να σημειωθεί η συμβολή της στη σύγχρονη αρχιτεκτονική με τις σχολές των σχεδιαστών να πρωτοπορούν παγκοσμίως.

Ο Κλούτσις μπροστά σε σχέδιο κατασκευής του για εκθεσιακό σταντ, 1924

Ο Κλούτσις μπροστά σε σχέδιο κατασκευής του για εκθεσιακό σταντ, 1924

Και όπως υποστηρίζει ο Ράσκιν,» Τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα έχουν βαθειά επίδραση στην κοινωνία στην οποία γεννούνται»

Εξίσου και στο θέατρο πραγματοποιούνται πειραματισμοί στους οποίους ,  το κοινό συμμετέχει ενεργά .Όλα αυτά έδιναν την ευκαιρία στους καλλιτέχνες να περάσουν το μήνυμα της δημιουργίας του νέου κόσμου προς τους εργάτες και αγρότες ,να αποκτήσουν ένα σημείο επαφής μαζί τους .-Το 1919 ο Λουναράσκι ανακοίνωσε «δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Τέχνη της παραγωγής βρίσκεται εγγύτερα στην ανθρώπινη ζωή από την καθαρή τέχνη».

Όλες αυτές οι δράσεις είχαν ως στόχο τη δημιουργία νέων συμβόλων της μετ’ επαναστατικής  εποχής , απαραιτήτων για την ιδεολογική καθοδήγηση του προλεταριάτου και των αγροτών,  που ήταν σε μεγάλο βαθμό αναλφάβητοι.

Η σφραγίδα της ρώσικης πρωτοπορίας ουσιαστικά συνέβαλε και επηρέασε όλο το καλλιτεχνικό παγκόσμιο στερέωμα στον 20ο αιώνα και μπόλιασε τους δημιουργούς με το “σαράκι” για μια τέχνη που δε θα απευθύνεται σε μια ελίτ, αλλά απευθύνεται στο λαό, γιατί διηγείται και αποτυπώνει τη δική του ιστορία για απελευθέρωση. Στα πλαίσια της μεγάλης κληρονομίας  της Οκτωβριανής επανάστασης, οφείλουμε να αναδείξουμε, να μελετήσουμε και να διδαχτούμε από τον πλούτο που άφησε ως πολύτιμη παρακαταθήκη σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής.

Οι ζωγράφοι, οι ποιητές, οι μουσικοί, οι καλλιτέχνες, οι διανοούμενοι, ο καθένας και η καθεμιά με το δικό τους τρόπο, με τα έργα τους κατέγραψαν και εξέφρασαν εκείνη την απίστευτη περίοδο, τη γεμάτη ελπίδες, ήττες, ερμηνείες της έννοιας δημοκρατία, εξουσία, ανατροπή, συλλογικότητα και επανάσταση.

Η Ρώσικη Επανάσταση άλλαξε την πορεία της ανθρωπότητας κι εξακολουθεί σαν όραμα να εμπνέει τόσο τους εργαζόμενους όσο και τους καλλιτέχνες σε παγκόσμια κλίμακα. Τα όρια ανάμεσα στις τέχνες είχαν σπάσει με την συναρπαστική έκρηξη των τεχνών και την απελευθέρωση της φαντασίας και της δημιουργικότητας των καλλιτεχνών της Ρωσικής Πρωτοπορίας που έφερε στο προσκήνιο η Ρώσικη Επανάσταση. . Ελευθέρωσαν τη σκέψη, μια ελευθερία με ανοιχτά όρια που φτάνει μέχρι σήμερα να εμπνέει από τις γραφικές τέχνες και την αρχιτεκτονική, μέχρι τη φιλοσοφική ανάλυση .

Aleksandr Rodchenko 1924

Aleksandr Rodchenko 1924

Η τέχνη και οι καλλιτέχνες της εποχής 1917-1924  προσέφεραν  πνευματικά ,προβλημάτισαν καλλιτεχνικά ,  και τελικά  επηρέασαν  θετικά ολόκληρη την κοινωνία   και έδωσαν στον λαό της εποχής , πνευματική τροφή και κοινωνική απελευθέρωση, δημιουργήθηκε έτσι   ένας  γενικότερος  προβληματισμός που άνοιξε νέους δρόμους , δίδαξε νέα ήθη και νέες μεθόδους και γεννήθηκε , μια νέα κουλτούρα στην μετά  επαναστατική Ε.Σ.Σ.Δ , που επηρέασε τελικά όλο τον τότε πολιτισμένο κόσμο.

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΗΤΑΝ ΤΕΡΑΣΤΙΑ,  ΗΤΑΝ  ΗΓΕΤΙΚΗ ΚΑΙ  ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΗ ,  για  αυτό  δικαίως έχει χαρακτηριστεί  αυτή η εποχή , ως  η εποχή ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ …

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

BEARDSLAY MONROE (Ιστορία των Αισθητικών Θεωρείων) Εκδόσεις Νεφέλη.

Βαλαβάνη Νάντια (Ρωσικός μοντερνισμός και Καλλιτεχνική Πρωτοπορία).

ΜΗΛΙΑΡΟΝΙΚΟΛΑΚΗ, KOYΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΙΣΗ 2011-Τευχος 6. (Ρώσικη πρωτοπορία. Μια κριτική επισκόπηση)

ΙΔΕΟΓΡΑΦΗΜΜΑΤΑ by Dhmellhn (Η Ρώσικη Πρωτοπορία)

ΧΡ. ΝΑΝΟY : «ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΗ ΡΩΣΙΚΗ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ: AΠΟ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΟΥΤΟΠΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΡΑΚΗΣ :Εφημερίδα  Πριν <Οκτώβρης 1917 και επανάσταση στις τέχνες>.

ΓΙΩΤΑ ΧΡΗΣΤΟΥ, «Aleksandr M. Rodchenko Ένας από τους επιφανέστερους εκπροσώπους της Ρωσικής Πρωτοπορίας »

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΑΠΟΥΝΑΣ : «Τέχνη και επανάσταση – η ρώσικη εμπειρία του 1917»