Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί / με μάτι αριστερό το βλέπω.
Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί, / οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι. (Κ. Βάρναλης)

Befana, η μάγισσα των Φώτων

«La Befana vien di notte
con le scarpe tutte rotte
con le toppe alla sottana
viva viva la Befana!»

🎶🎤 🎵

«Η Befana μεσ’ στη νύχτα
με παπούτσια διαλυμένα
με μπαλώματα στη φούστα
Ζήτω-ζήτω Befana»

🎈  La Befana vien di notte
e i fascisti prende a botte
da’una falce al bimbo bello
e un martello a suo fratello
sono doni popolari
da lasciare ai proletari
🎈  la Befana è tutta rossa
e ci guida alla riscossa
su’ compagni
giù dal letto
non è tempo di dormir
testa alta! pugno chiuso!
verso il sol dell’avvenir!

🎈 Η Befana βγαίνει νύχτα
και πλακώνει τους φασίστες
το δρεπάνι στο παιδάκι
το σφυρί στο αδερφάκι
δώρα είναι του λαού
που τα παίρνουν προλετάριοι

🎈 H Befana κοκκινίζει
την εξέγερση μας δείχνει
άντε σύντροφοι ξυπνάτε
δεν μπορείτε να κοιμάστε
κεφάλι ψηλά, σφιχτή γροθιά
προς τον ήλιο που ανατέλλει!

Ευχα­ρι­στού­με τη |> Luisa Fanello  <|για την «Κόκ­κι­νη Befana»
(και συμπληρώνουμε)

Avanti o popolo, bandiera rossa
🚩  Alla riscossa, alla riscossa

Evviva communisma e la libertà!
Vogliamo fabriche, vogliamo terra
🚩  Evviva communisma e la libertà!

 


 

Στην ιτα­λι­κή λαο­γρα­φία, η Befana είναι μια κακο­μού­τσου­νη για­γιά που φέρ­νει δώρα στα παι­διά (τη νύχτα της 5ης Ιανουα­ρί­ου) σαν τον Άγιο Βασί­λη-Santa Claus ή (αλλού) τον Άγιο Νικό­λαο ‑St Nicholas.

Το όνο­μά της προ­έρ­χε­ται από τη γιορ­τή των Θεο­φα­νεί­ων (ιτα­λι­κά: Festa dell’ Epifania — «Epifania» λατι­νι­κή λέξη με ελλη­νι­κή προ­έ­λευ­ση που σημαί­νει «εκδή­λω­ση (της θεό­τη­τας)» ‑κατ’ άλλους η Befana προ­έρ­χε­ται  από τη Sabina (η ρωμαϊ­κή θεά Strenia).

befana

Στη λαϊκή λαϊκή παράδοση, η Befana επισκέπτεται όλα τα παιδιά την παραμονή της γιορτής των Θεοφανείων, για να γεμίσει τις κάλτσες τους με καραμέλες φρούτα και δώρα εάν είναι καλά, ή ένα κομμάτι κάρβουνο, κρεμμύδια ή σκόρδο και μαύρη καραμέλα αν είναι κακά.

Σε φτω­χό­τε­ρα μέρη της Ιτα­λί­ας (ιδιαί­τε­ρα στα χωριά της Σικε­λί­ας), αφή­νει ένα ραβδί σε μια απο­θή­κη (εν είδει στη­ρίγ­μα­τος ‑αντί κάρ­βου­νου). Όντας μάλι­στα καλή οικο­νό­μος, πολ­λοί λένε ότι σκου­πί­ζει κιό­λας το πάτω­μα πριν φύγει ‑ένδει­ξη απο­μά­κρυν­σης των προ­βλη­μά­των που συσ­σώ­ρευ­σε η χρο­νιά που πέρα­σε. Η οικο­γέ­νεια του παι­διού συνή­θως της αφή­νει ένα μικρό ποτή­ρι κρα­σί και ένα πιά­το φαΐ συνή­θως τοπικά.

Συνή­θως απει­κο­νί­ζε­ται να πετά­ει καβά­λα σε μια σκού­πα με ένα μαύ­ρο σάλι και γεμά­τη φού­μο επει­δή μπαί­νει στα σπί­τια των παι­διών μέσα από καμι­νά­δες. Τις πιο πολ­λές φορές χαμο­γε­λά­ει και έχει τσά­ντα ή σακού­λι γεμά­το καρα­μέ­λες, γλυ­κί­σμα­τα και δώρα

befana

Κάποια πρό­σφα­τα γράμ­μα­τα παιδιών

  • «Θα ήθε­λα απλώς ένα ζευ­γά­ρι παπού­τσια και το σκύ­λο μου» |>Alisya — 8
  • Γεια σας, αγα­πη­τή Befana, είμαι 5 χρό­νων, φέτος συμπε­ρι­φέρ­θη­κα καλά. Μια που εσείς είσαι τόσο φτω­χή, θα σας δώσω ένα παι­χνί­δι που δεν χρη­σι­μο­ποιώ πλέ­ον, παρα­κα­λώ να το πάρε­τε και να το ανα­λά­βουν τα ξωτι­κά του Αι βασί­λη …ξέρουν αυτά θα το κάνουν τζι­τζί. Έτσι μετά θα πάει σε φτω­χά παι­δά­κια που θα το φχα­ρι­στη­θούν πολύ. Η Gaia και η Dèsirèè σάς στέλ­νουν ένα μεγά­λο μεγά­λο μεγά­λο φιλί και ευχα­ρι­στί­ες για όλα όσα κάνεις. Ακό­μα και η δεκα­ε­ξά­χρο­νη αδερ­φή μου συμπε­ρι­φέρ­θη­κε (αρκε­τά) καλά αν και είναι πάντα λίγο matrialona (ΣΣ |> λέξη δια­λέ­κτου που σημαί­νει αγε­νής, κακο­μα­θη­μέ­νη) -|> Gaia — 5
  • Αγα­πη­τή Befi, φέτος ήμουν λίγο κακός, αλλά σας ζητώ ένα δωρά­κι ‑φιλιά Bele — |> Gabriele — 3
  • Είμαι πολύ καλό αγό­ρι και όμορ­φο. Λατρεύω τη μαμά, τον μπα­μπά, τη για­γιά, τον παπ­πού, τη Giulia, Tommaso, τη θεία Roberta, τον θείο Domenico, τη θεία Simona, το θείο …περι­μέ­νω! |>Mikhail — 6
  • Αγα­πη­τή μου Befana. Θα ήθε­λα ένα schetbool και για τον αδελ­φό μου ένα μικρό ποδή­λα­το BMX (για 7 χρό­νων) ευχα­ρι­στώ… ευχα­ρι­στώ …  ευχα­ρι­στώ πολύ ‑Raffaele — 11
  • Αγα­πη­τή μου Befana, θα ήθε­λα να μάθω, αλλά είσαι η αρρα­βω­νια­στι­κιά του Άη Βασί­λη (;;) Και τότε θα μπο­ρού­σα­τε να μου στεί­λε­τε μια φωτο­γρα­φία από εκεί όπου ζεί­τε; Και έπει­τα αν είσαι η φίλη του Babbo natale να του πεις ότι εγώ και η αγα­πη­μέ­νη φίλη μου η Alessi το ζητά­με από σένα και τον Άη Βασί­λη που θέλε­τε το καλό του κόσμου … Να το κάνε­τε παρα­κα­λώ για­τί κάποιοι φίλοι μας δεν πιστεύ­ουν στην ύπαρ­ξή σας. θα μου απα­ντή­σε­τε αύριο; Σας ευχα­ρι­στώ πολύ και σας αγα­πά­με. (από την Teresa και την καλύ­τε­ρη φίλη της την Alessia). |> Teresa — 9
  • Αγα­πη­τή Befana, θα ήθε­λα να σας πω ότι δεν ήμουν τόσο καλός, αλλά θα ήθε­λα ένα δώρο για τον μικρό αδελ­φό μου τον Simone |>Alice — 8

befana

Κατά το χρι­στια­νι­κό μύθο η Befana προ­σεγ­γί­σθη­κε από τους βιβλι­κούς 3 Σοφούς (3 βασι­λιά­δες — 3 μάγους) λίγες μέρες πριν από τη γέν­νη­ση του Ιησού, που της ζήτη­σαν οδη­γί­ες για το πού ήταν ο «Υιός του Θεού» (είχαν δει το αστέ­ρι του στον ουρα­νό κλπ)
Αυτή τους έδω­σε κατα­φύ­γιο για μια νύχτα, καθώς θεω­ρή­θη­κε η καλύ­τε­ρη οικο­νό­μος στο χωριό, με το πιο όμορ­φο σπίτι.
Οι μάγοι την προ­σκά­λε­σαν να συμ­με­τά­σχει στο ταξί­δι για να βρουν μαζί το μωρό Ιησού, αλλά αρνή­θη­κε, δηλώ­νο­ντας ότι ήταν πολύ απα­σχο­λη­μέ­νη με το νοι­κο­κυ­ριό του σπιτιού.
Αργό­τε­ρα, όμως έκα­νε ένα τικ-τακ η καρ­διά της και βγή­κε παγα­νιά να ψάξει τους 3 μάγους και τον Ιησού τη νύχτα.
Δεν τα κατά­φε­ρε και έτσι, μέχρι σήμε­ρα, περι­δια­βά­ζει στους ουρα­νούς κάθε χρό­νο τέτοια μέρα.

Κατά έναν άλλο χρι­στια­νι­κό μύθο, λίγο πιο λυπη­τε­ρό, η Befana ήταν μια συνη­θι­σμέ­νη γυναί­κα με ένα παι­δί που αγα­πού­σε πολύ. Αλλά το παι­δί της πέθα­νε, και η θλί­ψη της τη μάγε­ψε. Όταν άκου­σε ότι γεν­νή­θη­κε ο Ιησούς, άρχι­σε να τον βλέ­πει με τη φαντα­σία της νομί­ζο­ντας ότι ήταν γιός της. Τελι­κά τον συνά­ντη­σε και του πήγε δώρα για να τον κάνει ευτυ­χι­σμέ­νο και το νεο­γέν­νη­το «θείο βρέ­φος» της χάρι­σε την ευτυ­χία να γίνει  μητέ­ρα παι­διών (στην Ιτα­λία) και να τους κάνει δώρα.

Η παρά­δο­ση λέει ακό­μη ότι αν δει κανείς την Befana, θα φάει μια γερή σκου­πιά κατα­κέ­φα­λα για­τί δεν θέλει να την βλέ­πουν (αυτή η πτυ­χή μπο­ρεί να είναι και κόλ­πο για να κρα­τή­σει τα παι­διά στα κρε­βά­τια τους και να μη σηκώ­νο­νται ή να βγαί­νουν νυχτιά­τι­κα από το σπίτι).

Κατά έναν άλλο (χρι­στια­νι­κό) θρύ­λο η ιστο­ρία ξεκι­νά από τη στιγ­μή της γέν­νη­σης του μωρού Ιησού, με την . Befana να κάνει πάστρα σχο­λα­στι­κά. Έρχο­νται οι μάγοι, αυτή τους διώ­χνει, αλλά μετά ένα έντο­νο φως εμφα­νί­ζε­ται στον ουρα­νό που της δεί­χνει το δρό­μο. Ετοι­μά­ζει τσά­ντα με τρό­φι­μα για το μωρό και παίρ­νει μια σκού­πα για να βοη­θή­σει την πανα­γία ‑σα νέα μητέ­ρα, στην καθα­ριό­τη­τα. Δυστυ­χώς, παρά τις καλύ­τε­ρες προ­σπά­θειές της, δεν τον βρί­σκει ποτέ και έτσι, η Befana εξα­κο­λου­θεί να ψάχνει στους αιώ­νες των αιώ­νων το νεο­γέν­νη­το μεσσία.
(… και πολ­λοί ακό­μη μύθοι και δοξασίες)

befana

Η παρά­δο­ση φαί­νε­ται να ενσω­μα­τώ­νει και πολ­λά προ­χρι­στια­νι­κά λαϊ­κά στοι­χεία, προ­σαρ­μο­σμέ­να στον χρι­στια­νι­κό πολι­τι­σμό και τα οποία σχε­τί­ζο­νται με τον εορ­τα­σμό της Πρω­το­χρο­νιάς. Ο ιστο­ρι­κός Carlo Ginzburg την συν­δέ­ει με τον Nicnevin. Ο χαρα­κτή­ρας της μεγά­λης γυναί­κας μάλ­λον αντι­προ­σω­πεύ­ει το «παλιό έτος» που μόλις πέρα­σε, έτοι­μο να καεί για να δώσει τη θέση του στο νέο.

ℹ️  Σε πολ­λές ευρω­παϊ­κές χώρες εξα­κο­λου­θεί να υπάρ­χει παρά­δο­ση να καί­γε­ται μια μαριο­νέ­τα ηλι­κιω­μέ­νης κυρί­ας στην αρχή του νέου έτους, που ονο­μά­ζε­ται Giubiana στη Βόρεια Ιτα­λία, με ξεκά­θα­ρη κελ­τι­κή προέλευση.

ℹ️  Οι Ιτα­λοί ανθρω­πο­λό­γοι Claudia και Luigi Manciocco, στο βιβλίο τους Una casa senza porte (Σπί­τι χωρίς πόρ­τες) εντο­πί­ζουν την προ­έ­λευ­ση της Befana πολύ πίσω στις νεο­λι­θι­κές πεποι­θή­σεις και πρα­κτι­κές. Οι ίδιοι την περιέ­γρα­ψαν επί­σης ως μια φιγού­ρα που εξε­λί­χθη­κε σε θεά που συν­δέ­ε­ται με τη γονι­μό­τη­τα και τη γεωρ­γία. Η Befana δια­τη­ρεί επί­σης πολ­λές ομοιό­τη­τες με την Perchta και τις προ­χρι­στια­νι­κές αλπι­κές παρα­δό­σεις της

ℹ️  Η Befana σήμε­ρα γιορ­τά­ζε­ται σε όλη την Ιτα­λία και έχει γίνει εθνι­κή εικό­να. Σε κάποιες περιο­χές η προ­σω­πι­κό­τη­τά της συν­δέ­ε­ται με τα παπι­κά κρά­τη με την  Urbania (περιο­χή Pesaro-Urbino) να θεω­ρεί­ται  το επί­ση­μο σπί­τι της. Κάθε χρό­νο πραγ­μα­το­ποιεί­ται εκεί ένα μεγά­λο φεστι­βάλ με 30–50.000 κόσμο εκα­το­ντά­δες Μπε­φά­νες, να αιω­ρού­νται από τον κεντρι­κό πύρ­γο ‑κου­νά­με­νες και λυγά­με­νες, χορεύ­ουν και χαι­ρε­τούν τα παιδιά.

Υπάρ­χουν τρία (του­λά­χι­στον) μέρη στην Ιτα­λία συν­δέ­ο­νται σήμε­ρα περισ­σό­τε­ρο με την παρά­δο­ση της Befana:

✔️   Η Piazza Navona στην κεντρι­κή Ρώμη όπου κάθε χρό­νο μετα­ξύ των Χρι­στου­γέν­νων και των Θεο­φα­νί­ων, όπου πωλού­νται παι­χνί­δια, ζαχα­ρω­τά και γλυ­κί­σμα­τα. Η γιορ­τή της Befana στη Ρώμη απα­θα­να­τί­στη­κε σε τέσ­σε­ρις διά­ση­μους σονέ­τες στη ρωμαϊ­κή διά­λε­κτο από τον Ρωμαίο ποι­η­τή του 19ου αιώ­να Giuseppe Gioacchino Belli. Η τελευ­ταία, με τίτλο La Befana, είναι ορχη­στρι­κή απει­κό­νι­ση αυτού του φεστι­βάλ της Piazza Navona (Feste Romane του Ottorino Respighi). Μια δει­σι­δαι­μο­νία είναι ότι τα μεσά­νυ­χτα 6 Ιανουα­ρί­ου, η Befana εμφα­νί­ζε­ται σε ένα παρά­θυ­ρο της Piazza Navona και φυσι­κά πολ­λοί περι­μέ­νουν … «κατά βούληση».

✔️  Για την Urbania μιλή­σα­με παρα­πά­νω (εθνι­κό φεστι­βάλ, συνή­θως μετα­ξύ 2 και 6 Ιανουα­ρί­ου) Μάλι­στα έχει προ­γραμ­μα­τι­στεί να χτι­στεί ένα “σπί­τι της Befana” με μεγά­λο γραμ­μα­το­κι­βώ­τιο για επι­στο­λές που απευ­θύ­νο­νται σ’ αυτή (αντι­κα­το­πτρί­ζο­ντας τι συμ­βαί­νει με τον Άη Βασί­λη στο Rovaniemi).

✔️  Στο Fornovo di Taro, μια πόλη στην επαρ­χία της Πάρ­μας, γίνε­ται εθνι­κή συνά­ντη­ση (Raduno Nazionale delle Befane e dei Befani) στις 5 και 6 Ιανουαρίου.

Befana

ℹ️  Οι παρα­δό­σεις που αφο­ρούν τη Befana «εξά­γο­νται» και σε άλλα μέρη του κόσμου όπου υπάρ­χει ζωντα­νή ιτα­λι­κή κοι­νό­τη­τα: στο Τορό­ντο του Κανα­δά, για παρά­δειγ­μα, μια «χορω­δία Befana» εμφα­νί­ζε­ται κάθε Χει­με­ρι­νό Ηλιο­στά­σιο (το Δεκέμ­βη) για να τρα­γου­δή­σει στο «Kensington Market Festival of Lights parade», όπου γυναί­κες, άνδρες και παι­διά ντυ­μέ­νοι με κοστού­μια Befana χορεύ­ουν και τρα­γου­δούν τρα­γού­δια αγάπης.

ℹ️  Το όνο­μα «Befana», εμφα­νί­στη­κε ως θηλυ­κή μαριο­νέ­τα ‑ήδη ευρέ­ως δια­δε­δο­μέ­νο στη λαϊ­κή διά­λε­κτο του δέκα­του τέταρ­του αιώ­να, πρώ­τη φορά στα ιτα­λι­κά από τον Francesco Berni το 1535, στη συνέ­χεια από τον Agnolo Firenzuola το 1541. Υπάρ­χουν ακό­μη σκά­ποιες περι­πτώ­σεις όπου παρέ­μει­νε στη λαϊ­κή γλώσ­σα, ο όρος «Pefana» όπως για παρά­δειγ­μα στην πόλη Montignoso, στην επαρ­χία Massa-Carrara, στη La Spezia καθώς και στην Garfagnana και τη Versilia, με παρα­δό­σεις που δεν ευθυ­γραμ­μί­ζο­νται με τους συνή­θεις εορ­τα­σμούς των Θεοφανίων

ℹ️  Ο χαρα­κτή­ρας: Μιλή­σα­με αρκε­τά παρα­πά­νω, να προ­σθέ­σου­με πως η Befana θυμί­ζει τη θρη­σκευ­τι­κή παρά­δο­ση της Santa Lucia, η οποία έδι­νε δώρα σε παιδιά

ℹ️  Φυσι­κή όψη - συμ­βο­λι­σμός: Δεν είναι μια όμορ­φη γυναί­κα, νεα­ρή και γοη­τευ­τι­κή, αλλά, αντί­θε­τα, μια ηλι­κιω­μέ­νη ζαρω­μέ­νη από τις αρρώ­στιες και τα προ­βλή­μα­τα της ηλι­κί­ας της ‑μερι­κές φορές κρυω­μέ­νη κιό­λας, με λίγα δόντια, το πρό­σω­πό της τσα­λα­κω­μέ­νο και συνή­θως, αλλά όχι πάντα, μια πολύ προ­ε­ξέ­χου­σα μύτη για να τονί­σει τα γηρα­τειά της. Το απλα­νές βλέμ­μα προ­έρ­χε­ται από μια συμ­βο­λι­κή ανα­πα­ρά­στα­ση του παλιού έτους: αφού τελειώ­σει πραγ­μα­τι­κά, μπο­ρεί να καεί, όπως συνέ­βη σε πολ­λές ευρω­παϊ­κές χώρες όπου υπήρ­χε παρά­δο­ση να καί­γο­νται μαριο­νέ­τες ντυ­μέ­νες με φθαρ­μέ­να ρού­χα, στην αρχή της (βλέ­πε Giubiana & Panevin ή Pignarûl, Casera, Seima ή Brusa la vecia, το κάψι­μο στην Μπο­λό­νια την παρα­μο­νή της Πρω­το­χρο­νιάς καθώς και τον «πυρο­βο­λι­σμό του Pupo» στη Gallipoli, ή το στοί­χη­μα του Veggia Pasquetta που κάθε 6 Ιανουα­ρί­ου ανοί­γει το καρ­να­βά­λι στο Varallo στο Πιε­μό­ντε). La

ℹ️  Ρού­χα και παπού­τσια: η Befana φορά­ει μακριές φού­στες, συχνά και ποδιά, βαριές κάλ­τσες και άνε­τα παπού­τσια, αλλά δεν χρη­σι­μο­ποιεί μπό­τες gascon πολύ συνη­θι­σμέ­νες στα παρα­μύ­θια. Στους ώμους που βαραί­νουν κυρ­τω­μέ­νοι, έχει πάντα ένα βαρύ χρω­μα­τι­στό μάλ­λι­νο σάλι και όχι μαν­δύα ή μπέρ­τα όπως δεί­χνουν κάποιοι στο διαδίκτυο.

ℹ️  Το μαντή­λι: Η Befana δεν πρέ­πει να συγ­χέ­ε­ται με τις μάγισ­σες της αγγλο­σα­ξο­νι­κής παρά­δο­σης, δεν έχει μυτε­ρό καπέ­λο, όπως φαί­νε­ται συχνά σε πολ­λά sites, blogs, ακό­μα και σε μερι­κές τηλε­ο­πτι­κές δια­φη­μί­σεις. Μόνο ένα βαρύ μαντή­λι (la pezzóla) ή μια μάλ­λι­νη σάρ­πα δεμέ­νη κάτω από το πηγούνι

ℹ️  Η σκού­πα απο­τε­λεί απα­ραί­τη­το εργα­λείο πλο­ή­γη­σης (σε αντί­θε­ση και με τις απει­κο­νί­σεις — εικο­νο­γρα­φία για μάγισ­σες, δηλα­δή κρα­τώ­ντας τα κλα­διά μπρο­στά της)

.png

1
Αυτά συμ­βαί­νουν στη γει­το­νι­κή Ιτα­λία. Εμείς ας τρα­γου­δή­σου­με ανε­ξαρ­τή­τως καλ­λι­φω­νί­ας τα δικά μας, για­τί υπάρ­χουν κάθε λογής καλι­κάν­τζα­ροι, εκτός από εκεί­νους των λαϊ­κών δοξασιών

Σήμε­ρα είν’ τα Φώτα (Μικράς Ασί­ας)

Σήμε­ρα είν’ τα φώτα και οι φωτισμοί
και χαρές μεγά­λες κι αγιασμοί.
Κάτω στον Ιορ­δά­νη τον ποταμό
κάθετ’ η κυρά μας η Παναγιά.

Καλη­μέ­ρα, καλη­σπέ­ρα καλή σου μέρα αφέ­ντη με την κυρά.

Μαρ­μα­ρο­κο­λώ­να πελεκητή
και τον Αϊ-Γιάν­νη παρακαλεί.
Αϊ-Γιάν­νη αφέ­ντη και βαπτιστή
βάφτι­σε και μένα Θεού παιδί.

Καλη­μέ­ρα, καλη­σπέ­ρα καλή σου μέρα αφέ­ντη με την κυρά.

Δύνα­μαι και θέλω και προσκυνώ
και τον Κύριο μου παρακαλώ
για να ρίξει δρο­σιά, δρο­σιά στη γη
να δρο­στούν οι βρύ­σες και τα βουνά
να δρο­στούν οι βρύ­σες και τα βουνά
να δρο­στεί κι ο αφέ­ντης με την κυρά.

Καλη­μέ­ρα, καλη­σπέ­ρα καλή σου μέρα αφέ­ντη με την κυρά.

(από το αρχείο της Δόμνας Σαμίου)

Μοι­ρα­στεί­τε το:

Μετάβαση στο περιεχόμενο