• [Ό,τι ν’ ακούω με το δεξιό μου αυτί/με μάτι αριστερό το βλέπω./Κι ό,τι καταπιάνεται ο νους να στοχαστεί,/οι χτύποι της καρδιάς το λένε πρώτοι (Κ. Βάρναλης)]
Facebooktwitterrssyoutube
slogan

Dersim 1994

ΝΤΕΡΣΙΜ ΧΙΛΙΑΕΝΙΑΚΟΣΙΑΕΝΕΝΗΝΤΑΤΕΣΣΕΡΑ

Σκηνοθεσία: Devrim Tekinoğlu

Γλώσσα: Turkisch, Zazaki

Υπότιτλοι: Ελληνικά

Διάρκεια: 55 λεπτά

Το Dersim (Tunceli) είναι μια μικρή γεωγραφική περιοχή που θεωρείται πολιτικά προβληματική τόσο από τις προηγούμενες, αλλά και τις σημερινές κυβερνήσεις, από τον καιρό της αυτοκρατορίας Hittite. Μέσα από όλη την ιστορία της, αυτή η μικρή περιοχή δείχνει μια πρακτική που δεν υποστηρίζει τις γενικές ιδέες των πολιτικών αρχών.

Το Dersim (Tunceli) είχε πάντα να αντιμετωπίσει τις συγκρούσεις, την πίεση και τη βία των κυβερνήσεων. Εξάλλου, μεταξύ του 1937-1938 το κράτος επέβαλε γενοκτονία στο Dersim, όπου επίσημα απεβίωσαν 13.000 άνθρωποι και 12.000 στάλθηκαν στην εξορία. Ο αντίκτυπος αυτής της γενοκτονίας συνεχίζεται.

Ενώ ο πληθυσμός εξακολουθούσε να αγωνίζεται να θεραπεύσει τον πόνο αυτής της γενοκτονίας, τον Οκτώβριο του 1994 κάηκαν τα χωριά του Dersim και οι άνθρωποι έπρεπε να εγκαταλείψουν το σπίτι τους για άλλη μια φορά.

Το ντοκιμαντέρ 1994 αφηγείται την ιστορία των 183 χωριών και των 42.000 κατοικων που έπρεπε να εγκαταλέιψουν τα σπίτια τους στο Dersim το 1994, κατά τη διάρκεια της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, με βάση την έκθεση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Τουρκικής Μεγάλης Εθνοσυνελευσής το 1997.

Το Dersim υπέφερε από την γενοκτονία του ‘37-’38 και το 1987 το κράτος το κύρηξε σε Κατάσταση Έκτακτης Ανάγκης. Αυτό ήταν το σχέδιο- σε νομικό πλαίσιο- που οδήγησε στην εκκένωση των χωριών το 1994. Τα χωριά που εκκενώθηκαν εκείνη τη χρονιά είναι τα ίδια που υπέστησαν την γενοκτονία το ’37-‘38

Τα περιστατικά του 1994 είχαν τον πιο καταστροφικό αντίκτυπο όσων αφορά στη γλώσσα, στον πολιτισμό, στη θρησκεία και στην πολιτική άποψη των ανθρώπων που ζούσαν στο Dersim.

Οι άνθρωποι που εγκατέλειψαν τα χωριά τους έπρεπε να αγωνιστούν για να οικοδομήσουν μια νέα ζωή σε νέα μέρη και ο πόνος στον οποίο βασίζεται αυτός ο αγώνας είναι μια ανθρώπινη τραγωδία που ο κόσμος πρέπει να γνωρίσει.

Το ντοκιμαντέρ «1994» δεν μιλάει μόνο για τον πόνο και την τραγωδία των ανθρώπων που ζουν στο Dersim, αλλά θέλει επίσης να υπενθυμίσει τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και ν’ ανακαλέσει τις μνήμες της δημοκρατία, ώστε αυτά τα ιστορικά περιστατικά να μην επαναληφθούν.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΝΤΕΡΣΙΜ

Μεταξύ των 14 εθνικών εξεγέρσεων που έχουν καταγραφεί μετά την ίδρυση του τουρκικού κράτους, η τελευταία μεγάλη ήταν αυτή του Ντερσίμ (Dersim, 1936-38). Πρόκειται για την πιο αιματηρή γενοκτονία των Κούρδων. Και πάλι ο κουρδικός λαός δεν είχε την υποστήριξη καμίας Μεγάλης Δύναμης. Υπό τις οδηγίες του Σεγίτ Ρίζα άρχισε μία μεγάλη εξέγερση και πραγματοποιήθηκαν δύο καταστροφικές εκστρατείες. Στην καταστολή συμμετείχε όλος ο τουρκικός στρατός και η τουρκική αεροπορία.

Ο Τουρκικός στρατός πραγματοποίησε απάνθρωπες δολοφονίες με βαριά όπλα. Τα θύματα ήταν αμέτρητα…. Πάνω από 150.000 Κούρδοι, περισσότερο παιδιά, γυναίκες και γέροι δολοφονήθηκαν. Νεαρές γυναίκες και κορίτσια έπεσαν στους γκρεμούς του Ντερσίμ για να γλιτώσουν από τη θηριωδία.

Ο ποταμός Μουνζούρ γέμισε από πτώματα και το χρώμα του έγινε κόκκινο. Οι εξεγέρσεις οδήγησαν σε οργανωμένη γενοκτονία κατά των Κούρδων. Μεγάλοι πληθυσμοί υποχρεώθηκαν σε εσωτερική μετακίνηση. Η περιοχή άδειασε. Χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν κατά την εκτόπιση.

Στους Κούρδους απαγορεύτηκε για 10 χρόνια να πατήσουν αυτή τη γη. Μετά την κατάπνιξή της, η ορεινή και δύσβατη περιοχή του Ντερσίμ – που κανένας κατακτητής δεν είχε ποτέ πατήσει, ούτε Οθωμανός ούτε Πέρσης– τέθηκε πλέον υπό τουρκικό έλεγχο και ο στρατός παραμένει έως σήμερα.

Την περιοχή ο Μουσταφά Κεμάλ είχε αποκαλέσει «καρκίνωμα» και στις μάχες για την καθυπόταξή της συμμετείχε, όπου και τραυματίστηκε.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ DEVRIM TEKINOGLOU

-Πόσο χρονών ήσασταν το 1994 και πού ήσαστε;

Γεννήθηκα το 1974. Υπολογίστε, ήμουν 20 χρονών. Ήμουν στο Ovacik. Είχα ξεκινήσει το κολέγιο, αλλά ήμουν εκεί όταν κάηκαν τα χωριά.

 

-Πώς θυμάσαι αυτές τις μέρες;

Δούλευα στο εστιατόριο του πατέρα μου. Ήμασταν ένα τετράγωνο μακριά από το αρχηγείο της κυβέρνησης στο Οβατζίκ. Οι άνθρωποι ήταν εκεί. Είχε παντού καπνό. Είχα πάει με μερικά εργαλεία. Ξαφνικά, οι άστεγοι τοποθετήθηκαν σε προσωρινά σπίτια.

 -Χάος.

Δεν είναι χάος, αυτό που μπορώ να περιγράψω, είναι απελπισία. Σε όλα τα πρόσωπα υπήρχε μία έκφραση απογοήτευσης. Φανταστείτε κάποιον να βλέπει τα πάντα να έχουν καταστραφεί. Αντιμετωπίζει μία μεγάλη αδικία, αλλά δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Έχω ακόμα αυτήν την εικόνα στο μυαλό μου. 

-Ήταν φόβος;

Δεν νομίζω ότι υπήρχε φόβος. Με άλλα λόγια, όσοι έχουν βιώσει αυτήν τη βία, έχουν ήδη βιώσει φόβο ενόσω τα σπίτια τους καίγονται.

-Είναι αυτή η πρώτη φορά που συναντήσατε τόσο μεγάλη κρατική βία; Θυμάστε το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980;

 Όχι, ήμουν έξι όταν έγινε στρατιωτικό πραξικόπημα. Δεν το θυμάμαι καθόλου. Αλλά ήμουν στο Ντερσίμ στην δεκαετία του ’90, πριν καούν τα χωριά,. Είχα δει όλα τα είδη βίας. Η βία είναι πολύ μεταδοτική. Δεν είναι μόνο μεταξύ θύματος και δράστη, αλλά αντανακλάται σε ολόκληρη την κοινωνία. Όταν το Ντερσίμ κηρύχθηκε σε Κατάσταση Έκτακτης Ανάγκης το 1987, υπήρχαν υψηλόβαθμα στρατιωτικά στελέχη εκεί.

-Το όνομα της ταινίας. Γιατί 1994;

Την ονόμασα έτσι επειδή σκέφτηκα ότι είχε μια μαχητική χροιά. Οι ηλικιωμένοι όταν μάς μιλάνε για οτιδήποτε λένε: πριν από ‘38 ή μετά το ’38 .

Ακριβώς έτσι είναι και το 1994, που κάηκαν τα χωρια και 42.000 άνθρωποι έπρεπε να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, η ζωή τους πήρε τα πάνω-κάτω. Αυτό ήταν το σκεπτικό μου.

Έχω ασχοληθεί επίσης με τις πρακτικές της 12ης Σεπτεμβρίου και με τον «νόμο περί διακανονισμού». Στόχος μου ήταν να επιστήσω την προσοχή στη ζωή των ανθρώπων που εκτοπίστηκαν.

 Αυτό αντικατοπτρίζεται πλήρως στην ταινία. Ένα από τα πράγματα που κέντρισε την προσοχή μου, ήταν οι απαντήσεις των στρατιωτών στους αβοήθητους ανθρώπους, ενώ καίγονταν τα σπίτια τους. Για παράδειγμα, μαθαίνουμε ότι ένας στρατιωτικός αξιωματούχος είπε, “Σας ευχαριστώ”. Αυτό είναι στην πραγματικότητα μια αναφορά σε όσα συνέβησαν στο παρελθόν.

Βλέπουμε ότι όλες σχεδόν οι αφηγήσεις συγκλίνουν και ότι η μνήμη μπαίνει στο παιχνίδι και ενώνεται με το στοιχείο του χώρου και του ανθρώπου. Από την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι απομακρύνονται βίαια από τον τόπο που ζουν, αλλά προσπαθούν να επιστρέψουν και να δημιουργήσουν ένα χώρο διαβίωσης στην ίδια περιοχή.

 Αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να εισέλθουν στο χωριό τους για δέκα χρόνια μετά την καύση των σπιτιών τους. Αλλά δέκα χρόνια αργότερα έστησαν σκηνές γύρω από τα χωριά. Πήγαν τα ζώα τους εκεί. Δεν είναι εύκολο πράγμα.

Έμεναν εκεί και αυτό σήμαινε ότι και οι οικογένειά τους ήταν εκεί. Οι γείτονες, συγγενείς, όλα, ένα ζωντανό χωριό. Και μέσα σε μία μέρα, καταστρέφεται εντελώς από τις ένοπλες δυνάμεις. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι παραμένουν κοντά σε αυτά τα χωριά δείχνει την αφοσίωσή τους στον τόπο αυτό. Αλλά ταυτόχρονα γνωρίζουν ότι θα απελαθούν. Ακόμη κι έτσι, δεν θέλουν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους.

Η Ozlem Kırmızıtoprak, δημοσιογράφος και συγγραφέας

μιλάει για το Ντερσίμ και τις γυναίκες του Ντερσίμ

Η περιφέρεια του Ντερσίμ, πριν από την ίδρυση του σύγχρονου τουρκικού κράτους κάλυπτε έναν μεγάλο γεωγραφικό χώρο. Ανατολικά μέχρι το Βάρτο, βόρεια μέχρι τη Ζάρα, και δυτικά μέχρι την Μαλάτεια. Οι πληθυσμοί που ζούσαν στην Ανατολία όταν έληξε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος της ιμπεριαλιστικής μοιρασιάς περιλάμβαναν Αρμένιους, Χαλδαίους, Πόντιους, Έλληνες, Ζάζους και Κούρδους. Μετά την περίοδο των σφαγών και των γενοκτονιών, και συγκεκριμένα μετά τη γενοκτονία του Ντερσίμ, το όνομα της περιοχής άλλαξε και έγινε «Τούντσελι». Αυτό είναι το Ντερσίμ του σήμερα οριοθετείται δυτικά από τον ποταμό Φιράτ, νότια από τον ποταμό Μουράτ ενώ βόρεια από τα απότομα βουνά στο Μουνζούρ.

Από την αυτοκρατορία των Σελτζούκων μέχρι την Οθωμανική αυτοκρατορία, οργανώθηκαν εκστρατείες για να υποτάξουν το Ντερσίμ, αλλά δεν μπόρεσαν να το νικήσουν. Η ανεξαρτησία του Ντερσίμ διατηρήθηκε στη διάρκεια αυτών των αιώνων. Αυτή η κατάσταση κράτησε μέχρι την ίδρυση του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Κάτω από την κυριαρχία της Τουρκίας και μέχρι το 1937-38, οι φυλές ανέπτυξαν με δική τους πρωτοβουλία μια συνομοσπονδιακή μορφή ζωής. Το Ντερσίμ έχει μια ιστορία άρνησης υποταγής στις δυνάμεις κατοχής και δεν αποδέχθηκε ποτέ την κεντρική εξουσία.

Μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας, βαθμιαία υλοποιήθηκε η τουρκική θέση για εξισλαμισμό και τα αντίστοιχα σχέδια, με τους λαούς να σφαγιάζονται, να αφομοιώνονται και να εξορίζονται. Το αποτέλεσμα ήταν το μωσαϊκό των πολιτισμών της Ανατολίας να αντιμετωπίσει τον αφανισμό του. Σήμερα, εμείς που είμαστε από το Ντερσίμ, κάθε Μάιο και Νοέμβριο οργανώνουμε δημόσιες συγκεντρώσεις για να ζητήσουμε λογαριασμό για το τι απέγιναν οι δικοί μας. Η πληγή της κοινωνίας μας, είναι ακόμα ανοικτή.

Εάν η Τουρκική Δημοκρατία ήθελε να επουλώσει αυτή την πληγή, θα έπρεπε να αντιμετωπίσει την ίδια της την ιστορία.

Κατ’ αρχάς, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ως θεμελιωτής της Τουρκικής Δημοκρατίας και όλοι οι κρατικοί παράγοντες αυτής της περιόδου, έλαβαν μέρος στα σχέδια και τις επιχειρήσεις της γενοκτονίας του Ντερσίμ. Ο στόχος τους ήταν σαφής. Το κύριο κέντρο της Αλεβίτικης Κιζιλμπάσικης θρησκευτικής πίστης, που δεν είναι ούτε τουρκική ούτε μουσουλμανική, έπρεπε να εκτουρκιστεί και να ισλαμοποιηθεί τεχνητά.  Γι’ αυτό τον λόγο, πρώτα επιτέθηκαν στις πολιτιστικές μας αξίες και στους κυριότερους ηγέτες μας. Απαγόρευσαν τη γλώσσα του λαού που πιστεύει στη Φύση και στο Κιζιλμπάσικο Αλεβιτισμό.

Η εκτέλεση του Σεΐχη Ριζά και των άλλων ηγετών μας την 15 Μαΐου 1937, ήταν το αποτέλεσμα όσων προσπαθήσαμε να εξηγήσουμε παραπάνω σχετικά με την πολιτική της άρνησης και του αφανισμού. Παρ’ ότι έχουν γραφτεί πολλά βιβλία για τη γενοκτονία του Ντερσίμ το 1938, θέλουμε να το υπογραμμίσουμε ακόμα μια φορά. Τα παιδιά και οι γυναίκες που επιβίωσαν, το κατόρθωσαν με μεγάλη δύναμη θυσίας και αντίστασης. Ο αφοσιωμένος ρόλος των γυναικών μας είναι τεράστιος.

Μετά τη γενοκτονία, η μέριμνα για τη στέγη, την τροφή, τη φροντίδα των ηλικιωμένων και των παιδιών, εκείνους τους καιρούς του ακατόρθωτου, εξασφαλίστηκε με μεγάλη υπευθυνότητα. Εκείνη την εποχή είχαμε τη στήριξη των γυναικών μας που ήταν και ένοπλες. Η μορφή της γυναίκας-σύμβολο είναι η Ζαρίφε, η Μητέρα μας που έγραψε το όνομά της στην Ιστορία σαν η ηγέτιδα των γυναικών μας. Οι γυναίκες στη διάρκεια της γενοκτονίας, προκειμένου να μην αιχμαλωτιστούν από τους στρατιώτες της Τουρκικής Δημοκρατίας, αυτοκτόνησαν πέφτοντας από τους γκρεμούς. Αυτοί που το είδαν με τα μάτια τους, το έγραψαν για να μείνει στην Ιστορία.

Το να είσαι γυναίκα σε αυτά τα μέρη είναι προνόμιο, και αυτή η αντίληψη έρχεται από το πνεύμα αντίστασης του λαού μας. Σε συνθήκες που άλλαξαν μέσα στα χρόνια, οι αξίες, η πίστη και ο πολιτισμός που έμειναν αναλλοίωτα, βρήκαν την έκφρασή τους στον σοσιαλισμό. Στην περιοχή του Ντερσίμ, η Κιζιλμπάσικη θρησκευτική πίστη μέσα στο πνεύμα του πολιτισμού «Τζαρ» δηλώνει ότι «πρώτα οι γυναίκες ξυπνάνε και μετά ο ήλιος γιατί η Γυναίκα γεννάει τον ήλιο», όπως λέει μια παροιμία του Εζεντί. Αυτή η παροιμία εκφράζει τον τρόπο ζωής σε αυτά τα μέρη.

Οι γυναίκες στο Ντερσίμ έχουν βαθύ δεσμό με τον ήλιο, τη σελήνη και τη γη τους. Με τα χέρια τους που μπορούν να φτάσουν τον ήλιο, αρχίζουν τον καθημερινό τους μόχθο παίρνοντας δύναμη από την πίστη τους στον πολιτισμό μας και από την ξεχωριστή τους στάση απέναντι στη ζωή. Τις προσευχές τους, δεν θα τις βρεις στα τέσσερα βιβλία της πίστης. Το Ντερσίμ είναι μια αγροτική περιοχή. Οι άνθρωποι βγάζουν τα προς το ζην από την γεωργία. Από αυτό το σημείο, μπορούμε να δούμε καθαρά πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος των γυναικών στην παραγωγή. Τις γυναίκες του Ντερσίμ, τις βρίσκεις παντού: Στους αγρούς, στα μποστάνια, στα κοπάδια, μέσα στην πόλη, παντού. Εάν ρίξουμε μια ματιά στον αγώνα των γυναικών του Ντερσίμ, θα δούμε καθαρά μια μεγάλη πάλη.

Ο αγώνας των γυναικών στο Ντερσίμ, έρχεται από πολύ παλιά. Η ελβετίδα διεθνίστρια επαναστάτρια Μπάρμπαρα Άννα Κίστερ που ξόδεψε τα χρόνια της στα σκοτεινά κελιά του τουρκικού κράτους, είχε έρθει στο Ντερσίμ και στάθηκε στο πλευρό των γυναικών του. Δεν ήταν τυχαίο ότι διάλεξε το Ντερσίμ για να δώσει τον αγώνα της. Ο αγώνας των επαναστατημένων γυναικών στο Ντερσίμ συνεχιζόταν αδιάκοπα.

Ακόμα συνεχίζεται με νέα μορφή γεμάτη ενθουσιασμό. Σε κάποιες ιστορικές στιγμές, η πολιτική δουλειά διαφορετικών γυναικείων οργανώσεων συγκλίνει και βγαίνει στους δρόμους πολύχρωμα, κάτι που και σήμερα είναι σημαντικό γεγονός.

Ο λόγος που ο κομμουνιστής ηγέτης Ιμπραήμ Καϊπάκαγια άρχισε τον αγώνα στο Ντερσίμ και μετέδωσε από εδώ το κομμουνιστικό πνεύμα, ήταν επειδή ήξερε πολύ καλά τις ιστορικές ρίζες του Ντερσίμ.

Με αυτή την ιστορική διαδρομή, σήμερα το Ντερσίμ στον χώρο της Ανατολίας γίνεται αντιληπτό ως σύμβολο του αγώνα για το μέλλον των λαών. Αυτή είναι η κληρονομιά του στην Ιστορία. «Λόγος, εξουσία και απόφαση στον λαό». Με αυτή την έκκληση, οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές άρχισαν μια πορεία. Με αυτή την αντίληψη κερδίσαμε τον Δήμο του Οβάτσικ στις εκλογές του 2014. «Θα είμαστε αυτοί που παράγουν και διευθύνουν». Με την ίδια αυτή αντίληψη και κουλτούρα που άρχισε εδώ, ο Δήμος του Ντέρσιμ πέρασε στους σοσιαλιστές το 2019. Η εμπειρία που ζήσαμε, θα μπορούσε να συνοψιστεί: Οι γυναίκες του Ντερσίμ, με άλλο όνομα βρίσκονται στη λαϊκή συνέλευση της νεολαίας που οικοδομεί το μέλλον.

Στις εκλογές στην Τουρκία στις 31 Μαρτίου 2019, οι κομμουνιστές κέρδισαν τον Δήμο του Ντερσίμ και άνοιξαν μια νέα περίοδο. Από την 1η του Απρίλη, ο λαός του Ντερσίμ πήρε στα χέρια του έναν μηχανισμό λήψης αποφάσεων. Αυτό σημαίνει, ιδωμένο από σοσιαλιστική προοπτική, ότι στοχεύει να προστατεύσει τον πολιτισμό του, τη γλώσσα και την πίστη του και το φυσικό του περιβάλλον. Ο σπόρος που ρίχτηκε στο Οβάτσικ, πρέπει να απλωθεί σε όλη την Ανατολία. Ο σπόρος αυτός είναι φώς ελπίδας για όλους τους καταπιεσμένους σε όλο τον Κόσμο.

Το μήνυμα που ακούγεται από εδώ, είναι ότι αυτή η ελπίδα, αυτό το φώς, θα μπορούσε να γίνει η φωνή των καταπιεσμένων. Αυτό το φώς έδωσε η τεράστια συσσωρευμένη ιστορική εμπειρία των λαών όλου του Κόσμου. Αυτό είναι και το κέρδος που βγαίνει από το κομμουνιστικό εγχείρημα του Ντερσίμ, αυτής της γης των φιλοσόφων και των κομμουνιστών, που για άλλη μια φορά θα οργανώσει το μέλλον μέσα από τα συμβούλια της νεολαίας, των γυναικών, των περιφερειών και των γειτονιών. Ένα νέο παράθυρο θα ανοίξει για έναν νέο κόσμο. Μαζί με όλους τους καταπιεσμένους και τους κομμουνιστές, θα πουν πως ένας νέος ελεύθερος κόσμος είναι δυνατός.